martedì 18 febbraio 2014

Հովհաննես Շիրազ/Hovhannes Shiraz / Ованнес Шираз



Հովհաննես Շիրազը XX դարի հայ պոեզիայի ամենաինքնատիպ դեմքերից է: Նա գրականություն մտավ որպես թարմ հոսանքի ավետաբեր՝ նորովի ու վերաիմաստավորված ներկայացնելով հայրենիքի, բնության, սիրո, 
մայրական սիրո և ավանդական այլ թեմաներ:
Հովհաննես Շիրազ / Hovhannes Shiraz / ОВАНЕС ШИРАЗ

Հովհաննես Շիրազը (իսկական անուն-ազգանունը՝ Օնիկ Կարապետյան) (Ապրիլ 27, 1915 Գյումրի - Մարտ 14, 1984 Երևան), հայ մեծանուն բանաստեղծ։
Ծնվել է 1914 Ալեքսանդրապոլ քաղաքում (այժմ Գյումրի, Հայաստան)։ Շիրազը մեծացել է աղքատության մեջ։Փոքր տարիքում կորցրել է հորը, մանկությունն անցկացրել որբանոցում: Շուկայում պատահաբար գտել է մորը, նրա խորհրդով դարձել է կոշկակարի աշակերտ, ապա՝ ջուլհակ: Ամբողջ կյանքում նրա համար անմոռաց մնացին գյումրեցի Թադևոսի (հոր) և կարսեցի Աստղիկի (մոր) հետ կապված տպավորությունները: Թադևոսն Ախուրյանի ափին մի հին ու խարխուլ տնակ ուներ, ուր անց էր կացնում աշխատավոր գյուղացու իր կյանքը, գոհություն հայտնելով աստծուն և՛ տվածի, և չտվածի համար:Բայց ահա սպանվում է հայրը, իր իսկ խրճիթի շեմին, թուրքական արշավանքի ժամանակ: Սկսվում է մանուկ Օնիկի տխուր մանկությունը, որն անցնում է գյուղից-գյուղ, բանջարանոցից-բանջարանոց, մինչև որ ծվարում է Ալեքսանդրապոլի որբանոցում:


Հ. Շիրազի տուն-թանգարանը 
Գյումրիում
1930 թ. պատանի Շիրազի բանաստեղծությունները տպագրվում են տեքստիլ գործարանի թերթում: Այդ գործարանում նա աշխատում էր որպես ջուլհակ: Բայց Շիրազի երազանքը «Բանվորի» էջերն էին: Հեռու չէր նաև այդ օրը: Իսկ հետո, ժամանակի գրական երիտասարդության հովանավոր Վահրամ Ալազանի շնորհիվ երիտասարդ բանաստեղծի անունը շրջում է Երևանում:
«Սիամանթո և Խջեզարե» պոեմի շապիկը
 (1979 թ., նկարիչ՝ Գրիգոր Խանջյան)
Հովհ. Շիրազը սովորել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, այնուհետև` Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական բարձրագույն դասընթացներում:
Սկզբում գրողն իր բանաստեղծությունները ստորագրում էր Հովհաննես Շիրակ: Սակայն Ատրպետը առաջարկում է Շիրակը փոխարինել Շիրազով, որովհետև ինչպես ինքն է նկատում, պատանու բանաստեղծություններն Իրանի վարդաշատ քաղաք Շիրազի վարդերի բուրմունքն ունեն: Առաջին գործը՝ «Գարնանամուտ» անվանմամբ հրատարակվեց 1935 թ.։ Նովելագիր Ատրպետը տաղանդավոր պոետին տալիս է«Շիրազ» գրական անունը, որովհետև «Այս երիտասարդի բանաստեղծությունները Շիրազի թարմ և ցողով ծածկված վարդերի բուրմունքն ունեն" (Շիրազը քաղաք է Իրանում, որը հայտնի է իր վարդերով և պոետներով)։ Ուսանել է Երևանի Պետական Համալսարանում և Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան Գրականության ինստիտուտում։ 1958 թ. հրատարակում է «Քնար Հայաստանի» գրքի առաջին հատորը։ Երկրորդ և երրորդ հատորները հրատարակվում են 1965 թ. և 1974 թ. Այս ժողովածուները ներառում են Շիրազի պոեզիայի լավագույն նմուշները։


Հ. Շիրազի հուշարձանը Գյումրիում 
(2007 թ., քանդակագործ՝ Արա Շիրազ)
Շիրազի ստեղծագործությունները չափածո են։ Նա հեղինակ է հանրաճանաչ հայրենասիրական և լիրիկական պոեմների ու բանաստեղծությունների, որոնցից են՝ «Անի», «Սիամանթո և Խջեզարե», «Էքսպրոմտ», «Իմ սուրբ Հայրենիք», «Սերս գաղտնի թող մնա», «Հայերի ճակատագիր», «Անդրանիկին» և այլն։ Նա գրել է «Հայոց Դանթեական» մեծածավալ պոեմը, որը Հայոց ցեղասպանության մասին է, թեմա, որն արգելված էր Սովետական Միությունում. Գլուխգործոց համարվող այս ստեղծագործության առաջին տարբերակը գրվել է 1941 թ. Շիրազի կենդանության օրոք այդ գործից միայն կարճ հատվածներ հրատարակվեցին Սովետական Միությունում և մի քանի գլուխներ Բեյրութում և Թեհրանում։ Պոեմը ամբողջությամբ (ավելի քան 8000 տող) լույս տեսավ Երևանում 1990 թ.։Հովհաննես Շիրազի ստեղծագործությունները Հայաստանում լույս են տեսել ավելի քան կես միլիոն տպաքանակով: Շիրազյան հորդաբուխ ու հայաշեն խոսքը երկար տարիներ հայրենասիրության ու ազգապահպանման պատգամն է վառում աշխարհասփյուռ հայության սրտում: Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են աշխարհի 58 լեզուներով: Ամենից շատ թարգմանվել է բանաստեղծի քնարի անգին գոհարը` «Բիբլիական» պոեմը:


Հուշատախտակ այն տանը, որտեղ ապրել է
 Շիրազը. Երևան, Մաշտոցի պողոտա
Ցավը տվեց սարերին`
Սարերը չտարան…
Ցավը տվեց մարդուն`
Մարդը տարավ:

(Մորս խոսքերից)

http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=5809#.UwIYWhRP--Z

Շիրազի քնարերգության լավագույն էջերից են մորը նվիրված երգերը («Մայր իմ բարի», «Մայրս՝ մշտավառ գթության կանթեղ», «Մայրս մի բուռ մայր Հայաստան», «Ձյուն է իջնում, կուտակվում...», «Անհույս իմ տան հույս ձեռքեր», «Մորս սրտի հետ աշխարհն եմ չափել» և այլն): Մայրը Շիրազի համար վեր է ամեն ինչից. նա սրբություն է, ոգեղեն ուժ, երկրային կյանքի բարի հրեշտակ.

Մեր հերն ու մերն է մայրս,
Մեր ճորտն ու տերն է մայրս...
– Մայրս, մեր հացն է մայրս,
Մեր տան Աստվածն է մայրս:

Մայրը նաև մարդկային ցավի խտացումն է.

Դարդս տվի հովերին՝ հովերը չառան... 
Մայրս առավ ու հալվեց ու մի բուռ 
դառավ:

Բանաստեղծի սիրերգության մեջ տեղ են գտել սիրո գրեթե բոլոր հոգեվիճակները՝ բռնկուն սերը, սիրո բերկրանքը, սառնությունը, հանդիպման հույսը, խաբվածությունը, կարոտը, ցավը, հիասթափությունն ու ատելությունը («Ծիածանների լարերը վրան», «Միայն սերը», «Սերն աշխարհակալ», «Ամենայն էակ», «Հնչեց մեղեդին զանգերի լռած», «Գինետան բաժակի նման...» և այլն):
Ընդգրկուն է Շիրազի հայրենասիրական պոեզիան. պատմական անցյալ, Հայաստանի վերածնունդ, սփյուռքահայության ճակատագիր, պատմական ճշմարտության վերահաստատման հույս, հայոց լեզվի դերի կարևորում՝ որպես ազգային ինքնության նախադրյալ («Հայոց հրաշքը. Մեսրոպ Մաշտոց», «Խոսք մեծախորհուրդ պատգամի», «Ո՞րն է, բաբո, մեր հայրենիք», «Հայ ժողովրդի երգը», «Անի» և այլն):
1915 թ-ի Մեծ եղեռնը Շիրազը համարում է մարդկության «մեղքերի մեղքը»: «Հայոց դանթեականը» լայնաշունչ պոեմում բանաստեղծը նկարագրում է դարավոր ոսոխի վայրագությունները, հայ ժողովրդի անասելի ողբերգությունը, գաղթը, աքսորը, մահվան ճանապարհը: Հայրենապատումի քառյակներից մեկում հիշողության, վրեժի ու հարության կոչով Շիրազն ընդվզում է.

Քրիստոսին խաչող Հուդան 
վերածնվի՝ կխաչեմ,
Մեղք կա՝ դարեր էլ հնանա, 
չի փրկվի՝ կխաչեմ,
Իմ սուրբ ցեղը եղեռնողի մեղացն 
ամ ու ժամ չկա,
Հազար տարվա իր սև մեղքն էլ 
ով չքավի՝ կխաչեմ:

Շիրազի պոեզիայում առանձնահատուկ ոգեշնչվածությամբ է հառնում Արարատ լեռան սրբազան պատկերը. Արարատը հայության միավորման, հայրենիքի անսասան ուժի, նաև կորստյան ցավի ու կսկծացող կարոտի խորհրդանիշ է, ազգային հիշողության մարմնացում («Կուզեի նստել մի քարի վրա», «Վերջին կտակ», «Արարատին», «Վերջին իղձս» և այլն):
Ժամանակի հետ իր բանավեճը Շիրազը շարունակել է նաև քառյակների «Յոթնապատում» (1977 թ.) գրքում և առակներում («Մարգարիտն ու փրփուրը», «Լեռան պատասխանը», «Հավերժական վեճը», «Արծիվն ու մժեղը», «Օձն ու մեղուն» և այլն), որոնց հիմնական թեման բարոյական արժեքների անկումն է:
Թաղված է Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում, այլ հանրահայտ հայերի կողքին։
Նրա առաջին կինը հայտնի բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանն էր։ Նրանց տղան՝ Արա Շիրազը քանդակագործ է։ Շիրազը իր երկրորդ կնոջից՝ Շուշանից յոթ երեխա ունեցավ։ Նրանց որդին, Սիփան Շիրազը պոետ էր։
Հովհաննես Շիրազի անվամբ են կոչվում Երևանի թիվ 169 դպրոցը և Սպահանի մարզի Ջուղայի մի փողոց։ Գյումրիի 19-րդ դարի կառույցում բացվել է Հովհաննես Շիրազի հուշատուն-թանգարանը։Մահվանից 20 տարի անց, համաձայն Շիրազի կտակի (նշված Շիրազի բանաստեղծություններից մեկում), մի քանի հայրենասեր հայերի շնորհիվ նրա սիրտը թաղվել է Արարատ լեռան բարձունքներում՝ սառույցի մեջ։


Aquote1.png... Հովհաննես Շիրազը, որ երեկ անապաստան, «խուժանային» որբ տղեկ մը եղած է...այսօր, ըստ իս, Երևանի և ամբողջ աշխարհի բանաստեղծներուն մեջ ինքնուրույն տեղ մը գրավելու արժանի ներշնչյալ, հմայիչ քնարերգակ մըն է։
Aquote2.png
Aquote1.pngՀ. Շիրազը հայ ժողովրդի վշտի դարավոր մառախուղից ծագած աստղն է։
Aquote2.png
Aquote1.pngՇիրազը սփյուռքի մեջ ամենաժողովրդական և սիրված բանաստեղծն է, հուզիչ կապ է մեր և մեր հայրենիքի ժողովրդի մեջ, նրա ձայնը սփյուռքում սրտեր կգրավե... Տարբեր լարեր կան անոր քնարին վրա, թե՛ աշուղական, թե՛ քնարական, թե՛ փիլիսոփայական և նկարագրով էլ, որպես մարդ, նա հրաբխային բանաստեղծ է։
Aquote2.png
Aquote1.pngՇիրազ մեծ տաղանդ մըն է։ Անիկա մեծ, մեծ անուն ունի և մենք շատ կգնահատենք անոր գոյություն... Շիրազ թանկագին հոգի մըն է, ես շատ կցանկանամ լուրեր առնել անոր գրություններե, լսել անոնք։ Ան տաղանդ է, մենք պետք է հպարտ զգանք և մեծ պատիվ համարենք անոր հետ ծանոթ ըլլալ։
Aquote2.png
Aquote1.pngՆրա մեջ բոցկլտում էր մաշտոցյան լեզվի կրակը, նրա երակներում հոսում էր Նարեկացու և Քուչակի արյունը, իսկ սրտի միջով անցնում էր Խաչատուր Աբովյանիվերքը։ Նա տիրապետում էր Սասունցի Դավթի ուժին, սակայն նրա պոեզիայում ծաղկում էր մոր ծաղիկը, որի անունը քնքշություն է։ Նրա քնարը պատվով կրում էրԿոմիտասի կարոտը և Մարտիրոս Սարյանի գույների հարմոնիան։
Շիրազը ոչ միայն բանաստեղծական պատկերի անգերազանց վարպետ է, այլև բանաստեղծության գերազանց կառուցող-ճարտարապետ։
Շիրազի ստեղծագործությունը ոչ թե պատմություն է կամ անցյալի հուշ, այլ բանաստեղծական գալիք, ուր թրթռում է պոեզիայի կենդանի ոգին, «աստվածային շունչը»։
Aquote2.png
Aquote1.pngԱպագայում ևս շիրազյան բանաստեղծությունը բազմաթիվ հիվանդ հոգիներ ու սրտեր կբուժի, ինչպես այսօր մենք մոռացված խոտեր ու ծաղիկներ ենք փնտրում՝ մեր հիվանդ մարմինը բուժելու համար։ Այն անթառամը, որ կա շիրազյան բանաստեղծության մեջ, սքանչելի բույր ունի և ապաքինող բաղադրություն։
Aquote2.png
Aquote1.pngՆա, ժառանգելով իր ժողովրդի տաղանդի բանաստեղծական հատկանիշը, հասունացել է անյքան, լցվել է այնպես, ինչպես Արարատյան դաշտավայրի այն հարուստ վազը, որ հազվադեպ տեսակի է և իր արտասովոր ողկույզների նույնքան արտասովոր շողշողումներով ժպտում է ամեն անցորդի ու չի հարցնում նրա ով լինելը։



Aquote2.png


Ованес Тадевосович Шираз (Оник Карапетян), Оганнес Шираз ( 27 апреля 1915 — 14 марта 1984) — армянский поэт, общественный деятель.

Родился в городе Гюмри (Александрополь), во время геноцида армян. Отец был убит солдатами в поле, во время работы. Ованес рос в приюте для сирот, пока однажды на рынке случайно не нашел свою мать. Был помощником сапожника, работал в Текстильном комбинате Ленинакана.
Его первое произведение — «Приход весны», было опубликовано в 1935 г., после чего новелист Атрпет дал молодому Ованесу псевдоним «Шираз», сравнив его поэзию с розами персидского города Шираза.
В 1937—1941 гг. учился в филологическом факультете Ереванского государственного университета, в 1956 г. — в Московском литературном институте им. Горького.
Опубликовал сборники «Начало весны», «Голос поэта», «Лира Армении», «Сиаманто и Хджезарэ», «Памятник матери», «Армянская дантийская» и др. За сборник «Всечеловеческое» в 1975 г. был удостоен Государственной премии Армянской ССР.
В 1960 и 1969 гг. фирма «Мелодия» на виниле выпустила вокально-симфонический цикл Авета Тертеряна «Родина» на слова Ованеса Шираза.
Умер в марте 1984 г., в Ереване. Похоронен в пантеоне парка им. Комитаса.
Ованес Шираз — классик армянской поэзии. Основные темы его творчества — романтика, патриотизм и материнство. Стихотворения Шираза, посвященные горе Арарат, геноциду армян, историческому городу Ани, национальному герою Андранику, публиковались в Советской Армении и в армянской диаспоре огромными тиражами. Автор философской поэмы «Библейское» (1944), посвященной Великой Отечественной войне.

В Гюмри (Александрополь), где родился Ованес, на улице Варпетац (Шаумяна) в середине 1980-х был открыт музей поэта, где собраны фотографии и документы, личные вещи и издания его произведений на 58 языках. Его именем названы улицы в Армении, Иране.
Турецкая певица армянского прохождения Сибил Бекторосоглу исполнила песню «Письмо», написанную на основе произведения армянского поэта.
Ованесу Ширазу свои стихи посвящали Евгений Евтушенко и Александр Гитович («Воображаемое свидание с Ованесом Ширазом»).
В 2005 г. кинорежиссёр Левон Мкртчян выпустил фильм «Ованес Шираз» (редактор фильма — Грачуи Татурян).

Hovhannes Shiraz (April 27, 1915 – March 14, 1984) was a notable Armenian poet.
He was born Hovhannes (Onik) Tadevosi Karapetyan in the city of Alexandropol, then part of the Russian Empire (now Gyumri, Armenia). His mother, Astghik, was widowed by the Armenian Genocide shortly before his birth. Shiraz grew up in a considerable poverty. His first work called Beginning of Spring was published in 1935. Novelist Atrpet gave the talented poet the epithet "Shiraz", because "this youth's poems have the fragrance of roses, fresh and covered with dew, like the roses of Shiraz" (Shiraz being one of Iran's major cities, famous for its roses and poets). Another version of his pen name is "Shirak azn"—a child of Shirak, the region he was from.

Steinbeck Letter
Letter to H. Shiraz from
John Steinbeck
Hovhannes Shiraz studied in Yerevan State University and Moscow Maxim Gorky Literature Institute. In 1958, Shiraz published the first volume of his anthology Knar Hayastani (Lyre of Armenia). The second and third volumes were published in 1965 and 1974. These collections include the best examples of Shiraz's poetry.
Most of Shiraz's publications were poetry. He is an author of very popular patriotic and love poems included "Ani", "My mother", "May my love remain a secret", "Siamanto and Khjezare", "Expromt", "Like the pagan love", "My holy Homeland", "The fate of Armenians", "To Andranik", etc. He wrote "The Armenian Dante-esque" about the Armenian genocide, a subject that was banned in Soviet Union. The first version of this masterpiece was written in 1941. Only short passages from this work were published during his life in Soviet Armenia, and some chapters were published in Beirut and Tehran. The entire poem (over 8000 lines) was published in 1990 in Yerevan.
He was buried at Komitas Pantheon, Yerevan, Armenia, along with other distinguished Armenians.
Hovhannes Shiraz House and Museum in Old Gyumri by Agassi

Hovhannes Shiraz House and Museum in Old Gyumri 

He married famous Armenian poetess Silva Kaputikyan. His son with Kaputikyan, Ara Shiraz, is a sculptor. Shiraz had seven children with his second wife, Shushanik Shiraz (Aristakesyan, 1937-2006). Their son Sipan Shiraz was a poet.
Yerevan school #169 and a street in Julfa of Isfahan are named after him. Hovhannes Shiraz’s House-Museum is opened in a 19th Century building in Gyumri
Shiraz, who had become a living legend, passed away in Yerevan on March 14, 1984. He was buried in the pantheon of Komitas Park, where many famous Armenians are buried.

Ես, որպես ծաղիկն Արազի ափին,
Նայում ջրերին, կարոտում եմ դեռ,
Դուք, որ հեռացաք այն սեւ օրերին, -
Դուք չե՞ք կարոտում, իմ հեռաւորներ,
Իմ պանդուխտ հայեր:


Նայում Սեւանայ երազ ծովակին,
Նայում կարոտով, կարոտում եմ դեռ,
Կարծես նայում եմ մորս աչքերին, -
Դուք չե՞ք կարոտում, իմ հեռաւորներ,
Իմ պանդուխտ հայեր:


Նայում Մասիսին մեր նուիրական,
Հալուել եմ ուզում կրծքին ալեհեր,
Ինչքան նայում եմ՝ կարոտում այնքան, -
Դուք չե՞ք կարոտում, իմ հեռաւորներ,
Իմ պանդուխտ հայեր:


Ու երբ մի գիշեր չեմ տեսնում նրանց,
Թվում է, ձեզ հետ որբ եմ կարեւեր,
Դուք ինչպե՞ս օտար աշխարհներ ընկած՝
Չեք մեռնում վշտից, իմ հեռաւորներ,
Իմ պանդուխտ հայեր:


ՆՈՅԻ ԱԳՌԱՎՆԵՐԻՆ 
Միակ ճամփան փրկության՝
Հայե'ր, դեպի Հայաստան...

Ո՞Ւր եք շտապում, ով խաբված ջրեր,

Մեզ ծարավ թողած՝ ո՞ւր եք շտապում,
Սևանն է քաշում ծով կարոտը ձեր՝
Դուք ո՞ւր եք օտար ծովերը թափվում:

Անուշ է թվում ձեզ կանչող հեռուն,

Բայց դուք կկորչեք ծովերում օտար,
Դարձեք՝ ծովանա թող հայոց առուն,
Մի՞թե մոր գիրկը նեղ է ձեզ համար...

Ախ, մի՞թե նեղ է, որ դուրս եք փախչում,

Բայց դուք կկորչեք ծովերում օտար,
Ձեր կույր կորուստով իմ հույսն է կորչում՝
Դառնում ծովասույզ մի ջաղացաքար:

Դարեր գաղթել ենք, հիմի՞ էլ գաղթենք,

Երբ որ ծաղկել է մայր Հայաստանը, -
Մայր լեզվի կռվում է ինչո՞վ հաղթենք,
Երբ մեծ Մաշտոցի զորքն է նոսրանում:

Ո՞վ է ձեր խելքը հեռվից գողանում,

Այս ո՞ւր եք չվում մայր հայրենիքից,
Մեզ Ավարայրում մենակ եք թողնում,
Մի՞թե մայր ազգը սուրբ չէ "ճոխ" կյանքից:

Այս ո՞ւր եք փախչում, խելագար ջրեր,

Մեր բուռ հողն էլ ծով ծարավ թողած, -
Դարձեք, ետ վազեք, որ դարձնենք անմեռ
Թեկուզ հայրենի մի խեղճ ջրաղաց:

Օտար ծովերն են ձեզնով քաղցրանում,

Բայց դառնանում է ծովակն հայրենի, -
Ո՞Ւր եք ձեր ոսկի ջրերը տանում,
Ո՞Ւր եք մեռցնում լեզուն մայրենի:

Մեր ամենասուրբ կռվից եք փախչում,

Սուրբ Ավարայրից մեր ամենօրյա,
Ձեզ հետ մայրենի լեզուն է կորչում,
Վարդանն է ճչում, ես գոչն եմ նրա:

Ախ, անմիտ ջրեր, ո՞ւր եք շտապում,

Մի՞թե կարոտ են օվկիանները ձեզ, -
Դարձեք... Սևանը ձեզ է պապակում,
Կանչում՝ Սահարա անապատի պես:

Մայրենի լեզուն ինչպե՞ս կարկաչի,

Երբ որ չխոսես քո հայոց լեզվով,
Երբ աղբյուրի պես՝ ծովերում կորչի,
Էլ ո՞վ քեզ կտա Մասիսդ, էլ ո՞վ:

Դուք հայոց ազգի հավերժն եք թաղում,

Ձեր օրվա կյանքում՝ գրկում օտարի,
Ահա թե, հայեր, ինչո՞ւ չի շողում
Մասիսի ձյունը՝ թագս վիթխարի:

Իմ պանդուխտ ջրեր, զուր եք շտապում,

Դարձեք, տուն վազեք, մեր մուրազ ջրեր,
Ինչո՞ւ եք օտար կնոջ գիրկ թափում
Հայ կույսի բաժին կյանքն ու գանձը ձեր:

Ինչո՞ւ Կանադա, ի՞նչ Ամերիկա,

Երբ թեկուզ մի բուռ Հայաստանը կա,
Տուն աղավնացեք, Նոյի ագռավներ,
Կկորչեք, որպես գայլախեղդ գառներ...

Մեր ամենօրյա կռվի՞ց եք փախչում՝

Սուրբ Ավարայրից մեր ամենօրյա,
Ինչից խռով եք՝ ինձ էլ է տանջում,
Գեթ Արարատից խռով միք մնա:


ՀՐԱՇՔ

(1)

Երազիս մեջ դուռը զարկին
- Ո՞վ է ասի ներսից ես,
Դրսից ինչ որ պառաւ մի կին
Ասաց «Մատաղ լինեմ քեզ»...

Մի կտոր հաց ողորմացիր,

Աղքատ կին եմ, որբ, անտեր,
Ու ես իսկույն դուռը բացի՝
Հրաշք... մեռած մայրիկս էր:

Սարսափեցի, բայց գիրկն ընկա,

Մայրս ասաց, «ես եմ, ես,
Քեզ փորձելու համար եկա,
Հո չի՜ փոխել կյանքը քեզ:

Մուրացկանի տեսքով եկա,

Որ աշխարհն էլ իմանա՝
Տե՜ղն է խիղճդ, խիղճդ որդիս,
Թէ՞ մեռել է ինձ հետ նա...»

(2)

Երազիս մէջ հորս տեսա՝
Մորս նման հայտնւեց,
Խինդ ու վախով գիրկը հասա,
Շիրիմից ելավ ինձ գրկեց:

Հեկեկացինք դառն ու անուշ,

Հայրս նայեց իր չորս դին,
Արագածին նայեց քնքույշ,
Ասաց՝ կապրի իմ որդին...
Բայց երբ նայեց Արարատին՝
Ինձ խեթ նայեց հայրս ծեր,
- Էլ ինչո՞վ ես դու իմ որդին,
Երբ կիսատ է տունը մեր:
Վշտից նորից մեռավ հայրս,
Ասաց՝ «որդիս, թէ կուզես
Հողը թեթև լինի վրաս
Տունս կիսատ չթողնես...»

(3)

Պիտի ելնեմ Մեծ Մասիսի
Աստվածամերձ գագաթին,
Որ վրեժիս հրաբուխը
Թքեմ թուրքի ճակատին,
Որ տենչում է իր դարավոր
Ոխը նորից հորձանել,
Նորափետուր Երևանս
Նորից գաղտնի կործանել,
Սակայն ինչ էլ, ինչ էլ լինի,
Աստված ինքն էս չգթա,
Յոթնահողով Հայաստանի
Տունդ կիսատ չի մնա...

(4)

Իմ նորակերտ Երևան,
Լույսի շքերթ Երևան,
Անիս ավեր չթողնես
Իմ լույսի բերդ Երևան:
Ինձ էլ բերեք Մասսի ձյունից
Իմ հողերի արցունքով
Երբ կազատվի լուրն ինձ բերեք
Ոչ թմբուկով, ոչ շուքով,
Քանզի սիրտս շատ է մավշել 
Արարատիս կարոտից,
Որ չմեռնեմ խնդությունից

Լուրն ինձ բերեք շշուկով:


ՋՈՒՐ ԾԱԽՈՂԸ

Ձեռին բռնած կուժ մի պուճուր`

Ջուր կծախեր, միշտ սառը ջուր
Այն թուխ ու ժիր տղան պուճուր:

Եվ օրիբուն` մտած շուկա`

Նրա ձայնն էր միշտ ղողանջում,
Ծարավներին ջրի կանչում:

Ա~խ, այդ ջրի ձայնը վկա,

Ես էլ էի այդպես կանչում,
Բայց իմ ձայնը չէր կարկաչում:

Խմում էին ու ... փող չկա...

Գդակս էին գլխիս քաշում,
Ծաղրի աչքով սիրտս մաշում:

Բայց ...  Արցունքիս կուժն` էլ չկա~,

Ու չի կանչում տղան պուճուր.

- Է~յ, հաց տվեք, ջու~ր տամ, պաղ ջուր...

ՀԱՅՈՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Քո մայր լեզվով խոսիր, պոետ,
Որ հավերժվի ազգը քո հետ:

1
Անուն կա, որ վարդի բույր է,
Կա, որ սարի պաղ աղբյուր է,
Կա, որ քեզ տուն կանչող քույր է,
Կա, որ անուշ մոր համբույր է,
Հայ անունը` պատիվը մեր`
Միշտ լավ գործի ծնունդ անմեռ:

2
Անուն էլ կա, որ մեր գլխին
Ծաղրածուի գդակ է հին,
Որ կնքել է ինչ-որ տերտեր,
Կամ թե` դժնի մի ճորտատեր.
Ու մենք հաճախ չենք ամաչում,
Հին անվամբ ենք իրար կանչում,
Թո` հե՜յ, ու՞ ր ես, Բեդնի Խաչո,
Ի՞ նչ բանի ես, Ղարաղ Վաչո,
Տաշտաքերենց,
Կաշառկերենց,
Անուննե՞ ր են, թե՞  հին վերքեր,
Որ բանալով` չենք հարցնում դեռ,
Թե ի՞ նչ չլուտ, ի՞ նչ Չպլաղենց,
Երբ Չպլաղենցն աշխարհ փոխեց:

3
Անուն էլ կա, որ լսելիս
Մարդ ակամա հարց է տալիս,
Թե` ի՞ նչ Կնյազ, ի՞ նչ Իշխանիկ,
Ի՞ նչ խան, ախպեր, կամ ի՞ նչ Խանիկ,
Երբ ինքն ահա մի մարդ է նոր,
Մի հին չոբան, չոբանի թոռ,
Առաջ քաշված,
Փառքով նշված,
Ինքն է թաղել իշխան ու խան,
Բայց գրվում է դեռ Իշխանյան,
Աղախանով կամ Բախշիբեգ,
Ամիրխանով կամ Յախշիբեգ:
Այն էլ յախշի, վա'յ, անհոգի,
Կարծես, թե կար լավն էլ բեգի.
Գայլը յախշի՞ , տե'ս դու հալա`
Անունն անգամ խաթաբալա:
Անունն անգամ 
Օձի նման
Փաթաթված վիզն Հայաստանի,
Այրող հուշն է այն սուլթանի,
Որ մեր լեզուն ու հողն անվերջ
Ձուլել կուզեր իր ցեղի մեջ,
Եվ կձուլեր (հայ կա դրսում, 
Որ հայերեն էլ չի խոսում),
Մենք էլ այժմ չէինք կարող
Խոսել լեզվով մեր դայլայլող,
Հայոց լեզվով մեր ազգաթագ,
Թե մեզ չառներ իր թևի տակ
Խաղաղության Մաշտոց հսկան,
Որ կանչում է, թե` ո'վ տղաս,
Յոթ լեզու էլ թե իմանաս,
Չմոռանաս քո մայր լեզուն.
Մոռանալդ է ոսոխն ուզում:

4

Անուն էլ կա, բայց ո՞ րն ասես,
Կատակով են դրել կարծես,
Մեկը մեկից անտոհմ ու սին`
Էլ անճաշակ Լյուքս ու Տորգսին,
Էլ Իլոնա, էլ Ալֆրեդ,
Էլ Ժորժետա, էլ Վան - Շիլբերտ,
Էլ Իվետա, էլ Անտեֆոն,
Էլ Ռիտա, էլ Պատեֆոն,
Էլ Կլարա, էլ Անելկա,
Թե թարգմանես, ի՞ նչ դուրս կգա,-
Ծաղր ու ծանակ մեր ուստրերին, 
Եվ առավել մեր դուստրերին:
Բայց ծիծաղից վատթարը կա`
Հանդիպում ես յոթն աղջկա`
Յոթից մեկն է Վարդ կամ Նարգիզ,
Մյուսները` Լուիզ, Լարիս,
Եվ դեռ` Էլլա կամ Նովելլա,
Մարդ չգիտի` խնդա՞ , թե՞  լա
Մի՞ թե չկար, որ չես դրել
Հայ մի անուն մարդավայել,
Որ կնքել ես Արգենտինա,
Կարծես երկրի քարտեզ է նա.
Մեկն էլ մի ջուխտ աղջիկ բերել,
Գիտե՞ ք անունն ինչ է դրել,
Մեծ աղջկան` Գալանտերիա,
Իսկ փոքրինը` Դիզինտերիա:
Ծիծաղու՞ մ ես, բայց սպասիր,
Մարդ - ավտոյի մասին լսիր.
Այն, որ ավտո շատ սիրելով`
Շևրոլետ էր դրել սիրով,
Բայց Շևրոլետն օրորոցում
Այս վշտից էր լալիս, կոծում:
Եվ ասում են, երբ մեծացավ,
Անունն ինչ է, երբ հասկացավ,
Հենց այս եղավ խոսքն առաջին.
- Ի՜նչ Շևրոլետ, ավտո հո չե՞ մ,
Լա՞ վ է, քեզ էլ <<Վիլիս>> կանչեմ:
Ծիծաղում ես, բայց ծիծաղն ի՞ նչ,
Ու՞ ր է հայոց անունը ջինջ,
Հազարից մեկն հազիվ ունի
Անուշ անունն իր հայրենի.
Մի Հասմիկ է, հազար Էլլա,
Մի Անահիտ, այնքա՜ն Բելլա,
Մի Արտավազդ, այնքա՜ն Համլետ,
Որ վիճում են մեր անվանց հետ,
Թե` եթե բանն այսպես գնա,
Էլ ձեր հայոցն ու՞ ր կմնա,
Այնինչ ամեն հայ դյուցազուն
Փրկեց քո կյանքն ու հայ լեզուն
Անհայտ հեռվում
Ընկավ կռվում,
Որ դու հիշես, պահես, փրկես
Մոռացումից անունն իր վես,
Վարդան պահես, պահես Հունան, 
Վահրամ պահես, որ իմանան,
Թե ո'ր երկրի ծաղիկն ես դու.
Տոհմանունն էլ հողն է մարդու:
Երբ հնչում է մի Սանասար,
Կարծես Սասնա քո սարն հասար,
Մի Այծեմնիկ անունն անգամ
Մայր Անին է հերոսական.
Մի անունն էլ հայ զորք է մի,
Մի զինվորն է, էլ ու՞ ր զոհվի:
Ա'խ, հերիք չէ յաթաղանով
Խաբված` գրվես Աղախանով,
Ինչու՞  <<փոքրիկ>> մի <<յան>> ջնջես,
Մի ողջ ազգի մեծ սիրտ տանջես,-
Գոռ անունն էլ մի բուռ ոսկի`
Սուրբ մասունքն է մի սուրբ ազգի:
Հայ անունն եմ ես ձեզ ասում`
Դուք հասկացեք հայոց լեզուն,
Ու թող ծաղկի կյանք ու գինով
Ամեն մի ազգ` իր անունով:
Թող չխանդի Դեզդեմոնան, 
Երբ դուստրերս Նազիկ մնան,
Ինքն էլ մնա Դեզդեմոնա,
Խաղաղ մնա, մնա մեզ քույր,
Որ անվամբ էլ ծաղկենք մաքուր:
Մեր անունն էլ իր միտքն ունի.
Ի՞ նչ պակաս է մի Աղավնի,
Անունն ինքն էլ` աշխարհի մեջ
Անուշ մի կանչ խաղաղատենչ,
Ո՞վ է բռնել մեր կոկորդից,
Որ ձեռք քաշենք Հայկ ու Վարդից,
Հայկ անունն եմ ես ձեզ ասում`
Դուք հասակացեք հայոց լեզուն,
Ամեն անուն մի բառ է ճոխ`
Ավանդավեպ` ազգդ պահող.
Մի Վարդան է երբ մեկն ասում`
Ավարայրն է հետդ խոսում,
Բավ է պոկես` ի սեր այլոց`
Հայ կնիքից անունն հայոց:
Ա՜խ, ի՞ նչ ասեմ ես այն հային,
Որ սեր չունի էլ ազգային,
Որ մայր հողից չի ամաչում,
Իր հայ որդուն Ջոն է կանչում:
Ա'յս է ցավը, որ մտակույր,
Պահիր անունդ հայրենաթուր,
Պահիր ազգդ պատվո գահին` 
Անունով էլ մեր ազգային:
Կամ երբ մի նոր մանչ ես ծնում,
Անունն ինչու՞  Հայկ չես դնում,
Անունն անգամ զրահ հագին,
Կամ ի՞ նչ վատ է` մի Գարեգին,
Կամ այս Շավարշն հայրենաշեն,
Այս իմ Տիգրանն ու Եղիշեն,
Այս իմ Արան գեղեցկաթով,
Այս իմ Մհերն` իր քաջ Դավթով,
Այս իմ Աստղիկն ամենագեղ,
Անունն ինքն էլ հույսի կանթեղ,
Այս իմ Վահրամ ու Վրթանես,
Քո անուններն ինչու՞  վանես,
Այս Սանասարն ու Սլկունին,
Այս իմ Գևորգ Մարզպետունին,
Հայ անունն էլ կյանք է հային`
Հայոց լեզվով աստվածային:

5
Ես մեկն ասի, դուք հիշեցեք
Մեր անուններն հազար ու մեկ,
Հազար բարի գործից ծնված`
Սերունդներով ոսկեջրված,
Մեզ ավանդված, որ զրահենք,
Մեր հայ ազգը հավերժ պահենք:
Մարդս զանգ է, աշխարհն ականջ,
Լավ անունը զանգի ղողանջ,
Բայց զանգն առանց զանգահարի,
Թեկուզ ապրի հազար տարի`
Ոչ մի ղողանջ չի հանելու,
Զանգահարը գործն է մարդու,
Գործ, որ թեկուզ ուժով բազկի
Հավերժ փրկե պատիվն ազգի:
Գործ, որ Հայկից մինչև Հունան`
Տավիղն է մեր խաղաղության:
Էլ ու՞ ր մեր լույս լեզուն մարել,
Այս նոր վշտի դեմ խոնարհել.
Ու թող այնտեղ Ջեմման` Ջեմմա,
Աստղիկն այստեղ Աստղիկ մնա:
Քանզի ամեն ազգի անուն
Իր տարազն է, իր մայր լեզուն,
Իր սրբությունն հավերժական,
Եվ օրենքն է ողջ մարդկության`
Իր ազգինը ով չսիրի`
Թշնամին է ողջ ազգերի.
Ինչու՞  հագնես ձևն ամենի,
Երբ քոնն ունես, ո'վ քաղքենի,
Երբ իր գույնից,
Իր անունից,
Իր մայր լեզվից ձեռ քաշողը
Վերջն էլ կտա իր մայր հողը:



Բիբլիական
Բիբլիական
Ցավը տվեց սարերին՝
Սարերը չտարան...
Ցավը տվեց մարդուն՝Մարդը տարավ:
(Մորս խոսքերից)

Երբ անհայտ ոգին՝ աշխարհն արարող,
Որ աստված կոչվեց դարեր ու դարեր,
Ստեղծեց երկինք, արև, ծով ու հող,
Ստեղծեց համայն տիեզերքը մեր
Եվ աշխարհ բերեց բիրտ հողից մարդուն,
Բաժանեց բոլոր իր բարիքն անհուն:-
Լույսի հրճվանքը տվեց երկնքին,
Կապույտ ծիծաղը ծովին ծավալեց:
Ճերմակ ժպիտը սփռեց ձյուներին,
Վեհության խինդը լեռներին տվեց:
Դաշտերին՝ կանաչ ժպիտը գարնան,
Դայլայլը տվեց հավք ու հովերին:
Հողին բերկրանքը տվեց մայրության,
Սիրո խայտանքը տվեց ամենքին,
Ու բոլոր վարդերն իր ուրախության
Շաղ տվեց այսպես նորաստեղծ երկրին:
Բայց վշտի ծովը իրեն մոտ թողեց՝
Ու չէր իմանում ո՞ւմ բաժին հաներ,
Ո՞վ ուներ մի սիրտ՝ այնքան լայն ումեծ,
Որ վշտի ծովը անխռով տաներ:
Ու խորհեց խորին արարողը մեծ
Եվ անտեսորեն երկրում թափառեց.
Տեսավ ցնծում է սիրտը հավքերի,
Խենթ համբուրում են գազաններն իրար,
ՈՒ նրանց տվեց խայթը ցավերի՝
Ցրելով նրանց խինդը խելագար:
Եվ իսկույն աշնան տերևների պես
Ցավից սգացին հավք ու ծաղիկներ
Եվ կակաչների սիրտը սևացավ,-
Այն օրից իրենց լեզուն կորցրին
Ու դեռ նետում են կաղկանձով անբառ
ազաններն իրենց անեծքը լուսնին:
Եվ գթաց նրանց արարողն, ասես,
Նայելով երկրի խրոխտ լեռներին,--
Լեռները, ասաց, հզոր են ու վես,
Գոռոզ է նրանց կեցվածքն իմ աչքին,-
Թող քիչ խոնարհվեն ու խորհեն ինձ պես:
Ասաց ու վիշտը տվեց լեռներին:
Եվ հառաչեցին լեռները ցավից,
Անեծք ժայթքեցին հրաբուխներով,
Ցավից լանջերին խոցեր բացվեցին՝
Դարձան անդունդներ ու խորանալով
Այն սեգ լեռների տանջանքը լացին:
Եվ արցունքները գետերի փոխված՝
Իբրև լեռների լեզուն փրփրած՝
Խոցված լեռների անեծքն են լալիս,
Իսկ գագաթներին ձյունն հավերժացած
Սառած արցունքն է, որ ցած չի գալիս:
Թաց լեռներին արարողն ու մեծ
Ցավն առավ՝ անհոգ դաշտերին տվեց,
Վերքեր բացվեցին դաշտերի կրծքին,
Եվ հառաչեցին դաշտերը դարեր…
Ու դեռ մնում են նրանց վերքերից
Անապատները, որպես սպիներ:
թաց դաշտերին արարողը մեծ՝
Մռայլ նայելով ծովի ծիծաղին,
Առավ վշտի շանթն ու ծովը նետեց,
Ու ծովն անդնդից ելավ կատաղի,
Մինչև աստղերը ծառս եղավ ցավից,
Այնպես ծառս եղավ, որ կոհակների
Մատները կարծես աստղերն հանեցին՝
Որպես երկնքի աչքերը անգութ,
Որ նույնպես լացին…
Այնպես ծառս եղավ, որ հատակներից
Քարացած արցունք՝ ավազն երևաց,
Դարեր մոլեգնեց ու հետքը ցավի
Ալիքների մառ կնճիռը մնաց՝
Եղծելով չքնաղ երեսը ծովի:
Ծովին էլ գթաց արարողը լուռ,
Ցավն առավ ծովից՝ երկնքին տվեց:
Ամպերով գոռաց երկինքը զարհուր,
Ցավից անձրևը կարկուտի փոխվեց,
Անեծք կայծակեց ու լացեց անհույս,
Ու մնաց լուսինն աչքում երկնքի,
Որպես մի շիթը սառած արցունքի:
Իսկ հավերժական ցավից հալածված
Աստղերն այն օրից ասուպներ դարձած
Թռան ու մեռան իրար գրկի մեջ,
Եվ դարեր ցավը երկնքում մնաց՝
Ցրեց աստղերի դաշնությունը պերճ:
Ու ցավն առնելով արարողն էլի,
Խորհում էր՝ ո՞ւմ տար, որ գեթ մի գիշեր
Անխռով տաներ պարգևն ահալի,
Որ, ավա՜ղ, ինքն էլ չէր կարող տանել:
Սոսկաց, թե ցավը կմնա իրեն…
Ո՞ւմ տար այս անգամ՝ խորհում էր, նայում,
Երբ տեսավ մոտիկ հովտում՝ տարորեն
Ժպտում էր մարդը՝ վագրի ճանկերում,-
Մարդ, որ դեռ վագր էր վայրի քարայրում…
Տեսավ, խաղաղվեց խռովյալ ոգին,
Եվ ասաց՝ լոկ սա´ կարող է տանել,
Ու մարդուն տվեց վիշտը երկրային
Եվ ինքը թեթև սլացավ եթեր…
Եվ ծնվեց մարդու դեռ վայրի սրտին
Ցավի զգացումն ու ահը մահվան,
Եվ մարդն այսուհետ խեթ նայեց վագրին՝
Սրելով աչքը ժանիքի նման:-
Այդ ցավն Էր մարդու աչքերը բացեց,
Եվ մերկ ուղեղը զգեցած ահով՝
Զգաց, որ մահն Է վիշտն ամենամեծ
Եվ կռվի ելավ մահվան դեմ մահով,-
երեզմանի դեմ դնելով մանկան
Ոսկի օրոցքը՝ իր հույսն օրորեց,
Իր մահը դարձրեց գոյի հոլովում՝
Ու սերնդաշար ապրեց վերստին՝
Տանելով դժնի վիշտ մոր մահվան,
Դիմացավ որդոց անհետ կորստին,
Տարավ դառնանուշ տանջանքը սիրո,
Տոկաց բնության խոլ աղետներին,
Ու լցված կյանքի ծարավուտ սիրով՝
Դիմացավ այրող վերքերի ցավին:
Բայց իր թույնի հետ վիշտն Էլ մեղր ունի՝
Եվ առագաստը բացեց մտածման
Վիշտը՝ մեծ դայակն իր մանուկ մտքի,
Վիշտը, որ դարձավ հույսի օթևան…
Ու երբ նորախոհ մարդը մի վայրկյան
Առաջին վշտերն հույսի մեջ խեղդեց,
Ոգին հիացքով հայտնվեց անձայն՝
Գոյության կռվի ցավերն էլ տվեց:
Բայց մարդը կրա´կ կոփեց ժայռերից,
Լույսի ծնունդով ցավերը մեռցրեց,
Ու կենաց պտուղն հանապազօրյա
Իր տառապանքի անտառում գտավ,-
Ու ոգորանքով հաղթեց այն վշտին,
Որից խոլական մամոնտը կորավ…
Եվ դարեր ծխաց սիրտը մարդկային,
Լցրեց տիեզերքն իր վշտի ծխով,
Բայց չկորցրեց իր հույսն աստղային
Եվ իմաստութամբ իր նորաբողբոջ
Դարեր գուպարեց իր նմանի դեմ,
Որ լուծ Էր դարձել իր բյուր ուսերին -
Մարդը մարդուն գայլ որկորով դժխեմ…
Բայց անագորույն ոգին նորից նոր
Մարդու մեջ քամեց գետերով պղտոր
Իր տիեզերքի ցավերը բոլոր,
Եվ հրամայեց ապա մայր հողին,
Որ մարդու առջև բարիք չփռե,
Եվ անապատի փոխվեց տխրագին
Մարդու աչքի դեմ՝ դաշտը զմրուխտե,
Այնպես տոչորվեց և հողն աշխարհքի,
Որ անապատում օձն Էլ իր ձագի
Աչքի արցունքը ծարավից խմեց…
Այնպես, որ ծովն Էլ շոգից կարկամեց:
Բայց ինչքան շատ Է մարդն իմաստնանում՝
Իր ցավերն այնքան հեշտ Է դարմանում:
Ու մարդը խորհեց և մառ դաշաերից
Փախած գետերը ձորերից հանեց
Եվ անապատված դաշտերում սփռեց՝
Եվ գինի քամեց դաժան դաշտերից,
Եվ մեղրագետեր քրտնքով քամեց:
Եվ դժնետեսիլ հոգսերով ելավ,
Պեղեց ծովերը, լեռները պեղեց,
Աստծո թաքցրած գանձերը գտավ
Ու մտքի ձեռքը աստ ղերին մեկնեց՝
Եվ լուսնի վրա մահեր նշմարեց…
Եվ կյանք նշմարեց աստղերի վրա,
Եվ մահվան ահից իմաստնանալով՝
տավ հյուլեի հոլովումն անմահ,
Շարժմունքն անընդմեջ ու դարեր խորհեց,
Զգաց, որ երկու անգամ չի կարող
Անցնել նույն ջրով նույն գետի՝ անցնող:
Զգաց, որ մահը և´ կա, և´ չկա,
Որ նյութն, ինքնագոհ, շարժվում ինքնիրեն,
Մեռնում և հրա՜շք՝ ծնվում է նորեն:
Որ ոչ թե աստված ստեղծեց մարդուն,
Այլ մարդն իր ահից ստեղծեց աստծուն,
Դարերի մթնում իր խարխափանքի
Նյութին անգիտակ՝ նա երկնեց ոգի.
Եվ կույր խնկարկեց պատրանքն իր ունայն,-
Մարդը, որ ծնվեց ծովափնյա տիղմից
Ու դարձավ միակ խոհը բնության,-
Կռահեց, որ հողն է աճյունն արևի
Եվ եղել է, կա, անստեղծելի
Ու անեղծելի, ու դարեր խորհեց,
Եվ իմաստությամբ իր լուսաբողբոջ՝
Իր արցունքի պես սրբելով ընկճեց
Իր ցավերի հետ ցավերն ընկերոջ:
Եվ կործանելով իր մեջ գազանին՝
Նա իր մեջ զգաց երազներ վսեմ,
Լույսը դարձնելով իր սպեղանին՝
Անցավ ցավերի ճամփեքը դժխեմ,-
Նույն ծաղկից թե´ թույն, թե´ մեղր քամեց
Եվ աստծուց հզոր՝ ինքն էլ արարեց
Չեղած հրաշքներ աշխարհի վրա,-
Իր արարչության խնդությամբ խեղդեց
Մարդը բյուր դարեր բյուր ցավերն իրա:-
Մարեց կրակով իր ստեղծագործ՝
Ցավերի ծովը իր մի բուռ սրտում՝
Եվ տիեզերքում լոկ մարդը անեղծ
Վշտին հաղթելով՝ դարձավ իմաստուն:-
Այդ աշխատանքն էր, որ ինչպես դարբին
Կռեց ու կոփեց հոգսերի սալին
Բիրտ անբանից մարդ ու մարդուց աստված՝
ազանի ճանկից մինչ աստղերն հասած…
Եվ վերջին անգամ ոգին հայտնվեց՝
- Դու, ասաց մարդուն, վշտին հաղթեցիր,
Ժառանգիր ահա տիեզերքն իմ մեծ,
Քո մտքի թագով իր արքան դարձիր:
Վշտին հաղթողը իշխանն է խինդի,
Իշխիր գաղտնալից տիեզերքն համայն,
Ինքդ ստեղծիր հողը դրախտի
Եվ սնիր, որ հար վայելես նրան,
Որ վշտիդ գետերն էլ չծովանան:
Իշխիր ծովերի մռայլ հատակում,
Իշխիր ինքդ քեզ ու վագրին իշխիր,
Իշխիր դու երկրում, իշխիր երկնքում,
Մրջյունից մինչև աստղերին իշխիր:
Եվ ինչ որ քո դեմ գաղտնիք թողեցի՝
Պեղիր տիեզերքն՝ հայտնություն դարձրու,
Դու հրաշքներիս հրաշքն իմաստուն,
Թող վիշտն ու խինդդ անբաժան լինեն՝
Ինչպես կակաչի կարմիրն ու սևը,-
Եվ թող հավիտյան ախոյան՝ բախվեն
Վիշտն ու խինդը քո՝ քո մահն ու սերը…
Եվ թող հույսերս քեզ ապավինեն,
Եվ թե արտասվես՝ թող քո արցունքից
ոհար խաղողի ողկույզներ ծնվեն,
Թող նոր հրաշքներ ծնվեն քո ձեռքից…
Եվ իմաստնացած կգնաս այդպես,
Դարերի անտես սանդուղքով կելնես
Դեպի կատարը կատարելության,
Որ միջօրեի արևի նման
Փարատես ստվերն ոգուդ չարության,
Եվ ա ղավնանաս քո նմանի դեմ,-
Որ քո նմանի վիշտն էլ ճաշակես
Ու նոր լինես մարդ ու ծաղկես որպես
Ազնիվ խտացվածքն ահեղ բնության՝
Հասնելով ոգու ներդաշնակության:
Իսկ ծաղիկներից՝ շունչն անմահության,
Որպես նոր գինի, իցիվ դու գտնես,
Ըմպես, որ չիջնեսնես ձորը ծերության,
Որ կյանքով լցվես ու նորից ելնես
Կանաչ սարերը քո պարմանության,
Որ տիեզերքում լոկ ինքդ լինես
Հավերժ տիրակալն հավերժ բնության…:
Եվ լռեց հավետ ու մարդու սրտի
Հովիտներն իջավ, ընկնող աստղի պես,
Մարդուն թողնելով սանդուղքն աստղերի,
Որ մարդն հասկացավ անբարբառ լեզուն
Մեծ իմաստության ու տիեզերքի:
Ու ողջ բնությունն ապշեց մարդու դեմ,
Ծովերն աչք դարձան մարդու դեմ ապշած
Եվ դարեր ահա մնացել են բաց:
Երկնակամարն Էլ հոնքն Է՝ վեր քաշված՝
Հավիտյան ապշած մայր տիեզերքի
Արեգակնաբիբ կապուտակ աչքի…
Բայց իմաստնացած մի պարմանի պես՝
Մարդն Էլ իրենով հիացավ կարծես,
Ու մեծ տենչանքի ու կրքի ճամփով
Ելավ փնտրելու իր ստեղծողին,
Տիեզերախույզ մտքով թափառեց,
Հյուլեից հարցրեց, հասավ աստղերին,
Հազար մի չեղած հրաշքներ երկնեց
Ու ձգտեց հասնել իր ստեղծողին,-
Չափվել նրա հետ,
Պեղելով նրա առեղծվածը մեծ…
Կասկածեց, հուսաց ու դարեր փնտրեց,
Ու աչքն աստղերից ուղղեց արևին՝
Դեպի լուսեղեն հրաշքը ձգտեց՝
(Իր վայրի քարայրն հավիտյան թողած
Այն վաղնջական խավարի հովտում
Անբան գազանին՝ լեզուն կորցրած)…
Իսկ բարձունքներում լույսերով լցվեց
Դեռ վշտի սափոր սիրտը մարդկային
Արևի ճամփին, ուր դարեր փնտրեց,
Ու երբ չգտավ՝
Այն բիբլիական
Հարդա գողն արած իր մտքի ճամփան,-
Ու երբ չգտավ՝ ելավ նորախոհ,
Էլ չապավինեց նա ոչ մի աստծո
Ու ոչ մի ոգու, որ իբր ահի
Տեսիլն էր անգո´ այս տիեզերքում.-

Այնինչ՝ նիրհում Է աստված իր հոգում...

ԲԻԲԼԻԱԿԱՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՐԱՐՉԱԿԱՆԸ

Մրջյունն անգամ թե պակասի՝
Աստված ինքն էլ իսկույն կասի,
Թե պակաս է նոխ բնության
Ծիածանից մի գույն, մի բան:

1

Աշխ արհի յոթը հրաշալիքներ,
Հրաշքը մարդու լուսին ելնելն Էր:

Բայց հրաշքների հրաշքը վսեմ,
Թե ի՞նչն Է՝ այս հին հրաշքով կասեմ:

Այն՝ թե ծաղկունքն Էլ, ինչպես ծիածան,
Ո՞ւմ ձեռքով և ո՞ւմ համար համրացան:

Եվ լցվեց աշխարհն՝ ի՞նչ հրաշքներով,
Ի´՞նչ հավերժատև ազգ-աշխարհներով:

Աշխարհի հազար հրաշալիքներ,
Հրաշքն՝ աստըծո հավերժ կնիքն Էր…

2

Ծաղիկներն ինչո՞ւ այսքան վիշտ ունեն,
Այսքան վիշտ ունեն, բայց լեզու չունեն,
Ինչքան քաղում ենք, քաղում ենք, քաղում,
Ոչ մեկի շուրթին բողոք չի դողում,
Այնինչ՝ ցավում է սիրտն ամեն ծաղկի,
Երբ որ քաղվում է ծաղիկն իր,կողքի,
Եվ զողն արցունքն է՝ իր վշտի վկան,
Համր բողոքի լեզուն է-սակայն՝
Ասում են ծաղկունքն էն գլխից այսպես համր չեն եղել,
Ամեն ծաղկացեղ իր նուրբ լեզվով է խոսել, ծիծաղել,
Երբ դեռ նորաստեղծ վայրենամարդը վարդ չուներ կրծքին,
Երբ համր էր մարդը՝ երգով էր թովում վարդը սոխակին,
եղգեղում էին ողջ ծաղկացեղերն՝ ամենն՝ իր լեզվով,
Իրար հարցընում՝ թե արդյոք ո՞վ է ստեղծել մեզ, ո՞վ…
Բացի անլեզու այս երկոտանուց՝ ի՜նչ լավ է ողջը,
Իր լեզուն ուներ խնկավարդն, ինչպես առվի խոխոջը:
Սոխակների հետ վիճում էր երգող վարդացեղը ողջ,
Կապույտ երիցուկն ուներ հունչ-լեզուն իր նորաբողբոջ,
Իր լեզուն ուներ նունուֆարների ցեղը նրբախոս:
Երգի էր նման արևածաղկի լեզուն մեղրահոս,
Մեղրի մրմունջ էր անվարար լեզուն հորոտ- մորոտի՝
Բարկության մեջ էլ նման էր ձայնը քնքուշ որոտի:
Թեպետ դեռ Մասիս անունը չկար, բայց գլխին ձյուն էր,
Կակաչն այնպիսի նուրբ լեզու ուներ, որ վարդը չուներ,
Այնպես էր ասում, այնպես էր խոսում,
Որ թե´ խնդություն, թե´ վիշտ էր հոսում,
Հեգ մարգարեի հրե լեզվի պես՝
Ե´վ խոնարհ, և´ վեհ, և խրոխտ, և հեզ,-
Այսպես անզույգ էր կակաչների ցեղն իմ վարդանման,
Երբ նա էր երգում՝ խոր լռություն էր տիրում անսահման,
Մասիսի լանջին ականջ էր դնում գայլն էլ կակաչին,
Որի նուրբ լեզուն նման էր վճիտ առվի կարկաչին:
Իր լեզուն ուներ դեղին տուղտացեղն, իր անզույգ լեզուն,
Ամեն ծաղկացեղ լոկ իր լեզվով էր աստծո հետ խոսում:
Իր լեզուն ուներ այժմ համր ցեղն այս շուշանների,
Որ շատ էր նման մեղմանուշ լեզվին մանուշակների,
Քանզի համր չէր մանուշակ ցեղն էլ՝ իր քնքուշ լեզվով,
Ասում, խոսում էր, կանչում, վիճում էր հազար մի ձևով:
Աստղերի հետ էր աստղածաղիկը հարցով զրուցում՝
Թե ինչ է մարդը, կամ ծով ու ցամաքն ո՞վ է ստեղծում…
Մարդը ձայն ունի, բայց լեզու չունի՝ ինչի՞ց է արդյոք,
Իր լեզուն ուներ այս հուսամ ծաղկանց ցեղն էլ մտահոգ,
Վարդից էր հարցնում թե՝ «Ինչո՞ւ մարդը՝ ցավերին գերի՝
Չգիտե, որ մենք իր ամենաբույժ դեղն ենք վերքերի…»:
նուրբ գեղգեղում էր նարգիզների ցեղն ամենաչքնաղ,
իր լեզուն ուներ մայիսյան դեղին ծաղկացեղն ուրախ,
Երբ նա խոսում էր՝ համբույր էր թվում իր ձայնը մեղուշ,
Իր լեզուն ուներ ոսկեբիբ ցեղն էլ օշոշի քնքուշ:
Անուշ էր լեզուն յասաման ծաղկանց, մեղուշ էր այնքան,
Որ թվում էր, թե մանուկի շուրթին կաթ էր մայրական,
Երբ որ խոսում էր ձնծաղիկացեղն՝ իր երգ ու տաղով՝
Լուռ լցվում էին Մասիսի ձյունի աչքերն էլ շաղով:
Իր ոսկեշշուկ լեզվով էր խոսում ծաղիկն անթառամ,
Իր լեզուն ուներ նույնիսկ չարախոս փուշը դառնահամ:
Հապա հասմի՞կը, սոխակն էլ չուներ լեզուն հասմիկի,
Որ, ասես, լիներ մրմունջ ու ղողանջ՝ արծաթե զանգի:

3

Ու բազմալեզու դայլայլում Էին ծաղկունքն անհամար,
Ծաղկանց անուշ բույրն ու քնքուշ լեզուն մրցելով իրար՝
Մեղրածով Էին ղարձընում Մասիսն ու հովիտն իր ծով,
Լոկ սատանան Էր ականջը գոցում իր չար նախանձով,
Որ Էլ չլսեր այս մեղրահամերգն իր ճամփամիջին,-
Աստծո ստեղծած շշուկն Էլ շանթ Էր թվում ականջին,
Քանզի, ասում են, աստված զրկել Էր դրախտից նրան,
Ահա թե ինչու մերթ օձ Էր դառնում, մերթ կին՝ սատանան,
Փախչում Էր մարդու քարայրախորքը՝ դեռ վայրի ոգու,
Դրդում Էր մարդուն՝ աստծո ընդդեմ, ոխով ահարկու,-
Բայց մարդն ի նչ Էր որ, անլեզու, անբան, գորգից
դեռ մի թել,
Նոր Էր չորեքթաթ գնալուց ելել, բառ չէր թոթովել:
Աստվածախանդը նենգ ու դիվային
Լսում լեզուներն այս աստվածային՝
Սև բիծ էր ուզում գցել աստծո հրաշքի վրա,
Չար քրքջում էր, բայց թե՝ անզոր էր քրքիջն էլ նրա,
Քանզի գոռում էր հազարալեզու ծովը ծաղկունանց,
Երբ կոխոտում էր վայրագ փղերի փաղանգը նրանց,
Կամ թե՝ քայլող լեռ մամոնտն էր ճզմում ծաղկածովը նուրբ,
ճչում-մռնչում, վանում էր չարին ծաղկածովը սուրբ:

Այսպես՝ էն գլխում՝ իր լեզուն ուներ ամեն մի ծաղիկ,
Ամեն ծաղկացեղ իր լեզուն ուներ,
Բայց աստծո գլուխգործոցը՝ համրիկ,
Վայրենամարդը: դեռ լեզու չուներ.
Համր ու ձյունակերպ ծածկում Էր հովիտն Էակն առաջին
Իր մի բուռ վայրի թոռն ու ծոռներով, մայր լեռան լանջին,
Դեռ մանկաթոթով, անմարդալեզու, վայրենաոհմակ,
Խոսող ծաղկանցը՝ լուռ նախանձելով համր ու գլխահակ,
Համր ու անբարբառ, լուռ թափառում Էր ան լեզուն անբան, Քարայրամարդուկ մի կաթիլ աստվածն ու ծով սատանան:
Լուռ դեգերում Էր՝ տանելով անվերջ
Վայրենավագրին համր սրտի մեջ,
Մունջ ու անմռունչ վայրենին անբան,
Դեռ չէր էլ փնտրում մարդացման ճամփան,
Վայրենապտղած, մութ անտառներում,
Իր գանգի պես լուռ մութ քարայրներում,
Համր ու անլեզու, համր ու անսփոփ,
Մի բուռ բազմությամբ՝ բազմանում էր ցոփ,
Երգող հավքերի, խոսող ձաղկանց մեջ
Լուռ բազմանում էր համրամունջ ու խեղճ,
Լցնում Մասիսի հովիտները նոր
Անլեզուներով, համրերով, սակայն
Հանապազօրյա վշտից բազմախոր
Ուզում էր խոսել բնազդով մանկան,
Բերան էր բացում երազով լեզվի,
Ուզում էր խոսել, որ վիշտը կիսեր,
Որ փակ բերանով սիրտը չկիզվեր…
Մանուկ բնազդը օգնում Էր խոսել,
Ճգնում Էր, տնքում, բայց լեզու չուներ,
Ուզում Էր բանալ սիրտը նմանին,
Ցավերը ցույց տալ, իսկ ցավն անհուն Էր:
Ու կափկափում Էր համր վա յրենին
Յոթանասունյոթ իր թոռն ու ծոռով,
Հազիվ թոթովում ձեռքի... բարբառով:
Անլեզու ձայնով, ձեռքով Էր խոսում
(Ինչպես անբարբառ համրերը հիմա).,
Լեզվի բնազդով խոսել Էր ոզում,
Կիսել էր տենչում իր վշտերն անմահ,
Աչքերի շանթով, ձեռքով Էր խոսում,
Բայց ձեռքով սրտի ամպը չես կիսի,
Այն Էլ անպտուղ լաբիրինթոսում՝
Քաղցի քաոսում երկրի քաոսի:
Եվ ծաղիկների լեզվաժխորում
Իր անդուռ բախտի մասին Էր խորհում,-
Երբ մեծ արարողն իր երկրին նայեց,
Տեսավ՝ դեռ լուռ Է մարդն հազարացավ:
- Լռեցե´ք հավերժ,- խուլ հրամայեց,-
Ծաղիկների ծովն իսկույն համրացավ,
Սատանան ժպտաց, նրան թվաց թե աստված սխալվեց,
Քանզի աշխարհի գեղեցկությունը իսկույն մռայլվեց,
Երբ որ պապանձեց հազարալեզու համերգը ծաղկանց,
Ու մտքում մի պահ ծափ տվեց չարը սատանա կաղկանձ,
Երբ աստված, իբր, իր ստեղծածը մեռցրեց, ցրեց,
Թվաց, թե՝ իրավ խելքը կորցրեց, ողջը մեռցրեց:
Բայց նորից մթնեց դժնի սատանան,
Նորից կորցրեց իր հույսի ճամփան ,
Եվ նախանձն հորդեց, իժ դարձավ լորտուն,
Երբ աստված տեսավ իր հազարավիշտ, բայց համր մարդուն,
Ասաց՝ «Իմ լեզվին պետք չունեն անվիշտ ծաղկունքն հազարան,
Այս հազարացավ մարդոց Է վայել լեզուներն համայն:
Իմ նուրբ ծաղկանցը պետք չէ հուր լեզուն,
Անլեզու վիշտն է լեզու երազում երկրի քաոսում:
Մարդն համակ վիշտ է, և թող դարերում, երբ վիշտը սեղմի,
Թող խոսի մարդը, թող ցավը պատմե, որ ցավը մեղմի,
Թող լեզվավորվի, երբ ազատ խոսի՝ նոր իմաստանա, Իմաստնանալով ողջ տիեզերքի գաղտնիքը բանա,
Բացի գաղտնիքից իմ աստվածային…
Թող ցեղավորվի և լցնի հողագունդն այս դեռ դիվային»:
Ասաց ու մարդկանց պարգևեց ծաղկանց բյուրացեղ լեզուն,
Որ ծաղկանց նման մարդիկ մեղմանան ու դառնան խոսուն, Բազմացեղվելով,- ամեն մի ցեղը մի ծաղկալեզվով,-
- Թող բազմախոսի, որ թեթևանան ցավերն էլ իր ծով,
Թող երգի, խոսի, գեղգեղա, հոսի գեղեցկությունը,
Թող ծիածանվի հազարախոսուն ողջ մարդկությունը:
«Զի պիտ մարդանա ոչ միայն հացիվ,
Այլ բանիվ սրտի, այլ մտքի բանիվ…»:-
Ասաց արարողն ու ծազկեծաղիկ
Իջավ, ման եկավ՝ վերջին երկունքով,
Եվ աշխարհարար ձեռքով անմեղիկ
Սկսեց մեկ-մեկ պոկել հիացքով
Ծաղկանց բերանից հազարագույնի լեզուներն այլ֊այլ,
Ծաղկանց բերանից ծաղկանց լեզուներն հազարադայլայլ
Իր հազարացեղ լեզուներն անբիծ
Մեկ առ մեկ պոկեց ծաղկանց բերանից,
Ինչպես բերանից թոթով մանուկի՝
Պոկեց առաջին անուշիկ լեզուն իր ձնծաղիկի,-
Մանուկի նման ճչաց ձնծաղիկն ու հավետ լռեց,
Բայց արարողը նշխարեց լեզուն ու լեզուն բերեց
Մարդկանցից մեկի համր ու անլեզու բերանը դրեց,
Իր աստվածային շնչով էլ օծեց բերանն էլ մարդու,
Մոր կաթնաոգով շունչ տվեց լեզվին իր ադամորդու,
Եվ իսկույն խոսեց վայրենին՝ լեզվով հեգ ձնծաղիկի,
Հազիվ թոթովեց. «Մա´, մա՜յր՝ իմ կյանքի,
Մի՞թե իմ վիշտը չպիտի կիսես,
Որ ցեղս մեծնա՝ լիճս՝ ծովի պես»:
Այս եղավ մարդու առաջին խոսքը,
Որ, ասես, բացեց իր ոգեխորքը,-
Եվ աղոթքի պես մարդն րնկավ ոտքերն իր արարողի,
Այս մարդուն ճամփեց աստված հեռուներն իր ձյունահողի,
Ուր մեղմ բազմացավ ինքնաձև լեզվով՝ ուր էլ որ գնաց,
Խոսեց անխոսը… այնինչ՝ ձնծաղիկն անլեզու մնաց,
Հավերժ համրացավ ապշած աչքի պես:
Եվ հրամայեց արարողը մեծ.
- Քո այս նուրբ լեզվով բազմացիր դու հեզ,
Քանի ձնծաղիկն համր գա աշխարհ,
Քո լեզուն թող քո թերանում Խոսի,-
Դու ,քո երդն ասա աշխարհին արար,
Որ քո խոսքն այլոց վշտերն Էլ կիսի:
Եվ մինչև այսօր ձնծաղիկի տեղ այն ցեղն Է խոսում,
Որ ծվարել Է է մեծ հողագնղի ձյունահյուսիսում:
Երբ այս արարեց՝ մյուսին հակվեց,
Հրաշք մոր նման հուշիկ մոտեցավ իր մանուշակին,
Մանուկ մանուշակն ահից թաքնվեց,
(Եվ հավերժ մնաց թփերի տակին…).:
Կուչ եկավ ահից մանուշակն՝ աստծո լեզուն բերանում,
Թաքնվեց թփում, ինչպես դեռակույսն իր հոր վրանում:
Ասես չէր ուզում զրկվել իր լեզվից մանուշակն իմ հեզ,
Լացեց քնքշաճիչ, բայց խիղճը կորցրեց արարողն, ասես,
Եվ իսկույն պոկեց հեգ մանուշակի քնքշանուշ լեզուն,
Հուշով նշխարեց, օծեց համբույրով իր աստվածազուն,
Մի անշեջ ու հեզ կապույտ բոցի պես
Դրեց բերանը վայրենակաղկանձ ուրիշ մի մարդու,-
Ինչպես մայրն է միշտ դնում ստինքը բերանը որդու:
Սա էլ թոթովեց և այնպես խոսեց հետն իր արարչի,
Ինչպես օրոցքից մանկան առաջին բառը դուրս թռչի.
-Այն ճամփեն տուր ինձ, որ միշտ հետդ գամ,
Աստված իմ, հայր իմ, որ ծով բազմանամ,
Եվ դեղին ծաղկից ծնվածն ինձ չուտե...
Եվ այնտեղ ճամփեց այս նորաթոթով մարդուն բարբարոս,
(Աշխարհ բերելով մի նոր մարդացեղ՝ մանուշակախոս).,-
Ուր Կարմիր ծովն էլ ծափ տվեց անմարդ իր ափերի հետ,
Քանզի բազմանալ սկսեց խոսուն ցեղն այս նորակերտ,
Մանուշակագույն, մանուշակաբույր լեզվով իր միակ,-
Ահա թե ինչպես համրացավ խոսող ցեղը մանուշակ:
Եվ հրամայեց լեզու առածին արարողը մեծ.
- Քանի լուռ մնան մանուշակներդ՝
Մանուշակ լեզվով բազմացիր անեղծ,
Ազգ դարձիր և թող ծնվեն երգերդ
Քո միակ լեզվով մանուշակագույն«


Այն, որ ոչ մի ցեղ չունի աշխարհքում.
Դու էլ չունենաս բույրը ոչ մեկի,
Բացի բուրմունքից քո մանուշակի:
Եվ մկրտելով մայր ավազանում նեկտար նեղոսի՝
Կնքեց, որ իր նուրբ մանուշակ լեզվով հավիտյան խոսի:
Այնինչ՝ իր կողքին մանուշակ ծաղիկն հավերժ համրացավ,
Եվ դարեր անցան՝ ոչ մի խոսք չասավ,
Եվ անեծքն անգամ շուրթին կարկամեց:

4

Եվ շարունակեց, արարողը մեծ,
Ոսկե մեղվի պես՝ մայիսյան դեղին ծաղկին մոտեցավ,
Որ լեզու ուներ և սակայն չուներ սա էլ ոչ մի ցավ:
- Անհոգ արարածն ի՞նչ կանի լեզուն,
երբ մարդոց մեջ են ցավերը հոսում,-
Խորհեց արարողն ու պոկեց լեզուն մայիսյան ծաղկի,
Որ մի վայրենուց մի նոր ցեղ ծագի:
Ու լեզուն դեղին մեղրի պես բերեց ՝
Ուրիշ մի համրի բերանը դրեց,
Վայրենատեսիլ ուրիշ մի համրի:
Մարդն իսկույն խոսեց՝ «էլ ի՞նչըս խամրի,
Աստված իմ, մայր իմ», և իսկույն ընկավ ոտքերն աստծու,
Եվ աստված կնքեց. «Չես մնա ածու,
Քեզ եմ պարգևում լեզուն այս ծաղկի,
Որ քո բերանում հավիտյան ծաղկի:
Ձմեռն էլ խոսի քո բերանի մեջ այս ծաղկի բույրով,
Որ ցեղվես, ինչպես այս ծաղիկն է ցեղ՝ իր լեզվաթույրով:
Այնքան ժամանակ, քանի մայիսյան ծաղիկը մնա՝
Թող նրա լեզվով քո հավերժացող եսը խոյանա:
Քուն թե արթմնի քո գույնը պահես՝ այս ծաղկի հանգույն,
Քո շունչն ու հունչը, քո ձևն ու խորքը, քո եսն ինքնահուն:
Ոչ թե դու այոց երգածը կրկնես՝
Այլ, այս ծաղկի պես, քո եսաբույրով քո երգը երկնես:
Ոգորես դու էլ մանուշակ ցեղի, կակաչի նման,
Այս իսկ ծաղկի պես քո միակ գույնով ծաղկես հավիտյան:
Հավերժ բարբառես աստվածապարգև միայն քո լեզվով,
Եվ թող բազմանա իմ ստեղծածով՝ քո կաթիլը՝ ծով...
Ոչ թե վայրենի մոլախոտախիտ դառնախռնվես,
Այլ քոնը ծնես, որ մնաս քոնը, որ չխառնվես:
Քո խորքով պեղես, քո խորք ու գույնով,
Միայն մայիսյան ծաղկիս հանգույնով…»,-
Ասաց ու ճամփեց այս մարդանոր ցեղն արարողն այնտեղ,
Ուր Հիմալայն Է, ոբի անապատն հողմախելահեղ,-
Որ երթա՝ ծնի, որ ծաղկեցնի, այնքան բազմանա,
Ինքն Էլ փոշմանի՝ գլուխ չհանի այս ծովահորձանք,
Հոլ բազմացումից, որ չինն Է այսօր աշխարհափորձանք…
Ահա թե ինչպես մայիսյան ծաղիկն հավերժ համրացավ,
Իր լեզվով, ինչպես համր անասուն մարդն՝ ասուն դարձավ:
Այսպես՝ մի մարդուց երբ չինածովն Էլ նա աշխարհ բերեց,
Մեծ արարիչը դարձավ հասմիկի բերանն համբուրեց
Մի խոսքով աշխարհ ստեղծողն իր կույս,անշոշափ շուրթով:
Եվ դեռ լեզվանի ծաղիկը ժպտաց, բայց ճչաց վրդով,
Երբ, իսկույն, որպես գլուխ մի ծաղկի,
Պոկեց լեզուն Էլ խոսող հասմիկի
Ու բարի լեզուն դրեց բերան մի՝ վա յրենաթոթով,
Աշխարհ բերելով՝ լեզվով այս ծաղկի, այս ծաղկի հոտով,
Վայրի մի մարդուց՝ մի նոր մարդացեղ,
Եվ այս ցեղն իսկույն ուղարկեց այնտեղ,
Ուր գահավիժում ծով Նիագարան՝
Մարդ Էր որոնում ափերին ունայն…
Ու մինչև այսօր չգիտես՝ գտա՞ վ, թե՞ դեռ չի գտել՝
Զի մարդը ծաղկի սուրբ քնքշությանը մնաց անընտել:
Լեզուն դարձրեց սրտի բանալին, բայց միայն գոցող,
Լեզուն՝ լաբիրինթն իր հազար ու մի միտքը թաքցնող…
Եվ ահա աստված իր յոթնագունյա ծաղկանցից ջոկեց,
Նուրբ իմ նարդոսի լեզուն Էլ պոկեց,
Դրեց անլեզու բերան մի մարդու, որ համրը խոսի,
Եվ իրավ՝ խոսեց՝ հասնելով ափերն ի վար Նեղոսի,
Ծաղկի բույրի պես բարբառեց մարդը,
Այնպես, որ, կարծես, նախանձեց վարդը,
Երբ «Տեր իմ» ասաց ցեղը նարդոսված,
Եվ իսկույն պոկեց արարողն աստված
Նունուֆար ծաղկի լեզուն Էլ ահա,
Ու մեղմ թոթովեց այս նորախոսն Էլ՝ «Հայր, ալելույա»,
Դառնաբերանը մեղմորեն ծաղկի նեկտարալեզուն,
Ու դարը դարի՝ դանդաղ մեղմացավ այս Էլ գազազուն,
Պատմելով ցավերն իր նրբալեզվով, ինչպես մոտենաս՝
Խուփն առնես՝ վառվող-ծխացող թոնրի բերանը բանաս,
Որ ծուխը չքվի, թեկուզ դեռ մնա կրակը… վշտի,
Քանզի լեզուն էլ ցավն է դուրս վանում բազմախոց սրտի,
Երբ լեզվի ձեռով իր սիրտն է բացում մարդ մարդու առաջ,
Թեթևանում է՝ խոսելով ցավից իր մշտահառաչ.
Ահա թե ինչպես նուրբ նունուֆարն էլ, մի օր լեզվանի,
Հավերժ համրացավ, գեթ մի շշուկի լեզվակ էլ չունի,
Քանզի իր լեզվով ծնվեց մարդացեղն Իրանի անեղծ:
Եվ հրամայեց արարողը մեծ,
Որ հավերժ բուրե նունուֆար լեզուն,
Հավերժ բուրվառե երգերն իր խոսուն,
Քանի աշխարհում, սարում ու քարում այս ծաղիկը կա,
Ամենայն գարուն՝ մի նունուֆար էլ էլի աշխարհ գա,
Հավիտյան պիտի խոսի ու հոսի
Նունուֆար լեզուն՝ լեզուն էլ ֆարսի:

5

Այս որ արարեց արարողը մեծ՝
Իր օշոշ ծաղկի լեզուն էլ պոկեց,
Դրեց բերանը վայրենամռունչ յոթերորդ թոռան,
Իսկույն թվաց, թե իր մռունչները մրմունջներ դառան:
- Աստված իմ, ասաց, հիմա ես կերգեմ իղձերը սրտիս,
իտեմ՝ քո խոսքով մարդանամ պիտի, ներիր դժբախտիս,
Ներիր լռությունն համր բերանիս, որ չէր աղոթում,-
Այսպես բարբառեց ու մեղր էր, ասես, իր լեզվից կաթում:
Ժպտաց արարողն իմ Արարատի,
Այս մարդացեղն էլ ճամփեց արևելքն իր հողագնդի,
Աշխարհ բերելով հրաբիբ ու նուրբ մարդացեղն եթովբ,
Այնտեղ, ուր ջունգլին ողբում էր, ինչպես վիրավոր մի Հովբ,
Եվ հրամայեց հավերժ թաքնված արարողը մեծ.
- Դու էլ բազմացիր՝ հավիտյան անեղծ,
Քանի այս օշոշ ծաղիկն էլ բացվի՝
Թող քո սուրբ լեզվով քո հողը լցվի,
Միայն քո լեզվով իմ նվիրական, -
Ասաց մեծ աստվածն ու մի սուրբ վայրկյան
Համբուրեց վարդի աչքերն արցունքոտ,
Ապա համբուրեց բերանը բոցոտ,
Որ ցավը չզգա, և իսկույն պոկեց վարդաբույր լեզուն,
Մեղրաբոցի պես դրեց բերան մի՝ վայրենախոսուն:
- Մեղրածոր լեզուն մարդուն է վայել ու ոչ թե վարդին,
Քանզի լեռնացած վիշտ չկա քնքուշ վարդենու սրտին:
Մարդուն է վայել վշտացիր լեզուն վարդաբույր ու պերճ,
Քանզի սատանան ինձնից խռովել՝
Օձի է փոխվել խաբված մարդու մեջ:
Վշտամբար մարդը թե համր մնա, լեզու չունենա՝
Անլեզուն ինչո՞վ իր սիրտը բանա, որ թեթևանա,
Լցնի գեթ շուրջը վարդաբույր երգով իր ոգու անեղծ,-
Ասաց արարողն ու վարդալեզու այս ցեղն անդ հղեց,
Ուր փիղն է գոռում, բայց ասես հույս էր կաթում լուսնյակից,
Եվ ուր կաղնին է վառվում առյուծի աչքի կայծակից…
Ու լեզու առած այս մարդն էլ աստծուն ալելուիա ասաց,
Եվ ասես մազ ու մորուքի միջից բուրեց վարդն անանց,-
-Աստված իմ,- ասաց այս մարդն էլ որպես նորածին մի վիթ,-
Հնդի´կ, համբուրի ալ վարդի փունջն էլ՝ մորը մայր լեզվիդ:
Եվ հրամայեց գալիքնատեսիլ արարողը մեծ.
- Մի կաթիլ մարդուց ծով ծնիր անեղծ,
Որ քանի երկրում թեկուզ մի վարդի կոկոնիկ բացվի՝
Թող հնդկահողդ լոկ ու հավիտյան քո լեզվով լցվի,
Որ երգի փոխես նուրբ խոյանքները վաղվա մեծ ոգուդ,
Մարմնասով տեսնես, բայց ոչ ոգեսով, ո´վ իմ անհագուրդ:
Այս էլ որ երկնեց արարողը մեծ,
Իր շուշան ծաղկանց լեզուն էլ պոկեց
Դրեց անլեզու դառնաբերանը իր բարբարոսի,
Որ երբ մարդանա՝ մեղմանա փոքր ինչ, մեղրանուշ խոսի,
Նրբանուշ խոսի, ինչպես բուրմունքը շուշանի քնքուշ,
Մեղմանուշ խոսի, որ կիսե վիշան էլ վարդի մշտափուշ:
Եվ այս ցեղն իսկույն իր Սենա գետի ափերն առաքեց,
Ուր ցոփ շշուկով, շուշանամարմին սիրացոփ ծաղկեց
Բոլոր ափերին Սենամայր գետի իր շուշանաբույր,-
Ահա թե ինչու անլեզու մնաց շուշանն էլ իմ քույր՝
Մարմարի նման հավերժ կարկամեց:
Եվ հրամայեց հավերժատեսիլ արարողը մեծ.
-Քանի աշխարհում շուշանները կան և համր են քանի՝
Շուշանալեզուդ մի սև շշուկ էլ մահի ահ չունի…
Բայց խելքդ գլխիդ դու թագ դարձրու՝ տիվ ու գիշերով,
Որ չփոշոտվի մայրենիդ՝ օտար լեզվափշերով...
- Ալելույա,-ձայնեց վայրենաթոթով այս մարդն էլ իսկույն,
Ոտքն ընկավ, իբր խնկեց աստըծուն:
Ու մեծախորհուրդն արևածաղկի լեզուն էլ առավ
Պատվաստեց բերանն ուրիշ մի համրի՝ իր լեզվածարավ,
Սակայն սա հենց որ նուրբ լեզվավորվեց՝ վեր նայեց խաբված,
Չընկավ անմարմին ոտքն արարողի, որ մթնեք ապշած:
Այս վայրենամարդն արևին նայեց հեգ աստըծո տեղ,
Սատանայախաբ մեղքով էլ անմեղ:
Աոաջին բառը մանուկ բերանին աղոթքով դողաց.

- Դու ես աստվածս,- ասաց արևին, աստըծուն թողած:
Արևի առաջ երեսի վրա ընկավ, կարկամեց,
Բայց ժպտատխուր՝ խոժոռվեց պահ մի արարողը մեծ,
Ասաց՝ «Արևը իմ աչքն Է, մարդուկ, ես ներում եմ քեզ,
Բայց պիտի դու միշտ արևածաղկի քո լեզուն պաշտես,
Իմ գլխից Էլ վեր, որ կու չգնաս դու ուրիշ լեզվաց…»:
Ասաց ու հղեց այս ցեղին այնտեղ, ուր հողն Է կիզված՝
Երկնքում ծաղկող արևածաղկի համբույրի բոցով,
Ուր պարսկածովն Է ծաղրում արևին՝ ծով մռնչոցով:
Եվ հրամայեց արարողը մեծ.
- Քանի անլեզու արեածաղիկն արևին նայե՝
Քո մայր լեզվին Էլ թող գալիք բախտդ հավերժ փայփայե,
Որ լեզուդ դառնա ոգուդ ու երգիդ բաժակը ոսկի,
Եվ թող հարբենա աշխհարհն Էլ վաղը երգով քո իոսքի՝
Արևածաղկից մեղրաբուրյան…
Ասաց արարիչն ու սուրբ մոր նման կռացավ իսկույն,
Պոկեց լեզուն Էլ չքնաղ նարգիզի,
Դրեց բերան մի՝ վայրի, ձեռնախոս դեռ համրախոսի:
- Ալելույա, հայր իմ,- խոսեց այս մարդն Էլ, երբ լեզու առավ,
Եվ դարը դարին՝ սա Էլ գեղեցիկ մի նոր ցեղ դառավ,
Եվ հունաստանվեց մայր իմաստությամբ իր աստվածագեղ, Նարգիզ ծաղկաբույր ու գեղադայլայլ լեզվով իր շքեղ:
Ահա թե ինչու անլեզու դարձավ նարգիզն այն ծաղիկ.
- Լեզուն ի՞նչ կաներ վշտին անտեղյակ ծաղիկն անցողիկ:
Դառնավշտահեղծ սրտոց Է վայել լեզուն Էլ մեղրիկ,
Թող մարդը խոսե, որ շաղ տա ոգու գանձերն իր վաղվան,
Որ աշխարհ բերե գանձերն իր մտքի, գանձերն հազարան,
Միակ գանձերը ողջ տիեզերքի:
Գավից գավաթը լցվող գինու պես երբ մարդը երգի՝
Հարբի գանձերով անմարմին ոգու,
Որ գեթ մեղմանա վայրագն ահարկու:

6

Ասաց ու ելավ Մասիս լյառն ի վեր արարողը մեծ,
Նայեց կակաչին, որ կռահելով՝ ոչ թե կարկամեց,
Այլ վիզն երկարեց, ասաց սրտադող.
- լուխս կտրե, բայց լեզուս ինձ թող,
Անլեզու կյանքս ինչպե՞ս կարկաչի…
Բայց աստված պոկեց լեզուն կակաչի
Եվ ապա պոկեց լեզուն Էլ վարդի
Երկուսը մեկեց, որ երգր հորդի.
Մի նուրբ ու անմար բոցի պես բերեց
Առաջին մարդու համր ու լեզվազուրկ բերանը դրեց,
Որ կակաչի պես սա Էլ քնքշանա և հավերժ խոսի, -
Բայց այս մարդն իսկույն վեր նայեց՝ դեպի ջահը Մասիսի, Աստըծուն Թողած իր լեռանն ասաց. «Մա, Մասիս, մարե,
Քո ձյունն իմ սրտի սև կրակն արդյոք ե՞րբ պիտի մարե».
«Մարե» խոսքն այնքան սրտաձայն ասաց, այնպես հառաչեց,
Որ ներեց նրան փառքերից փախչող արարողը մեծ,
Համբուրեց նույնիսկ, թողեց այս մարդուն Մասիսի վրա,
Մայր Արաքսն ի վեր և արմատվեց իմ ցեղն հնօրյա,
Հավերժ բազմացավ, դարձավ Հայաստան մշտամեղեդի:
Եվ հրամայեց արարողը մեծ.
-Ո´վ իմ վշտաշիվ.
Քեզ լեզու տվի, որ քո երկիրը լցնես քո բանիվ,
Որ քեզ Էլ չասեն՝ «դու ով ես, ես ով»:
Բազմացիր դու էլ քո անզույգ լեզվով,
Բազմացիր, քանզի քո կակաչ ծաղկի սևն էլ ինձ վկա՝
Սև շատ է գալու քո գլխին և քո Մասիսին հսկա:
- Ավա՜ղ… թոթովեց այս կակաչամարգն իր արարիչին,
Այս խոսքը եղավ իր խոսքն առաջին…
Ահա թե ինչու կորցրեց կակաչն իր մեղրալեզուն,
Բայց կակաչի տեղ՝ իր խինդ ու վշտից իմ ազգն է խոսում:
«Հուր-հավիտյան է իր կակաչ լեզվով հայը խոսելու,
Լոկ իր լեզվով է իր գալիքների վիշտը կիսելու,
Միակ մայր լեզվով իր բիբլիական,-
Թեկուզ ծաղիկներն՝ օր մի խոլական
Աստվածընղդեմ էլ՝ սատանայախաբ անաստվածանան,-
Հայ լեզվով քնեն՝ հայ լեզվով պիտի հայերն արթնանան, եղգեղան, ինչպես իմ հավքերի մեջ՝ սոխակն իր լեզվով,
Արծիվն՝ իր լեզվով, անգղն՝ իր լեզվով:
Թեկուզ կակաչի սրտի սևն հորդե՝ ծածկե իր կարմրին
Վերջ չի գա, Հայկոս, քո կակաչախոս ազգին ու գրին,
Բարբառես պիտի կակաչի կարմիր և թե թուխ լեզվով,
Թեպետ շատ պիտի խոնարհվես, ինչպես կակաչն իր սևով,
Եվ դարը մի հեզ դու պիտ մազե կամուրջով անցնես,
Մերթ այս կակաչի թերթիկների պես դու հեշտիվ ցրվես,
Մերթ բացվես՝ իր քույր վարդերի նման,
Մերթ գոցվես-բացվես, այսպես՝ հավիտյան:
Քո լեզվաբույրով, զույգը չունեցող քո լեզվով անզույգ,
Ինչպես անզույգ է ամեն մի ծաղիկն աստվածամասունք,
Անզույգ, ինչպես վարդն, ինչպես շուշաններն իմ այս ձյունասիփ,
Ինչպես հասմիկներն, ինչպես շուշաններն իմ այս ոսկեբիբ:
Անզույգ, ինչպես ցեղն հորոտ-մորոտի այս իմ երկնագույն,
Անզույգ, աննման, ինչպես մայիսյանն այս ոսկեհանգույն,
Ինքնանաս, որ քեզ չխաբի գալիք ոչ մի նենգ հման,,,»:
Այսպես արարեց և հավերժորեն հայ կնքեց հային,
Հայ կնքեց հավերժ հայ ավազանում իր աստվածային՝
Հավերժամռունչ մայր Արաքսի մեջ,
Ուր գահն է Նոյան՝ ուր Մասիսն է պերճ:

7

Այսպես մտքի մեջ իմաստնաբանեց, -
Եվ բուսոց արքա այն լոշտածաղկի լեզուն էլ հանեց
(Այն, որ արմատն է մարդամարմնաձև)., -
Հանեց ու դրեց վերենաբերանը հեգ մի մարդուկի,
Որ իսկույն ասաց՝ «Ես քույրն եմ, տերն եմ կակաչասուզի ,-
Ալելու, ասաց, դու իմ Եհովան,
Քեզ կապավինեն վշտերս վաղվան,
Ալելույա, տեր իմ, ես երկինք գետինք պիտի քննեմ,
Լուսնի վրա էլ ինձ կարթնացնեմ…»:
Լսեց ու ժպտաց արարողը մեղմ,
Եվ այս՝ լոշտակի ցեղը ոսկեգեղմ
Ուղարկեց այնտեղ, ուր ծովն է Կարմիր,
Լոկ մի խոսք ասաց՝ «Կարմիր ծովն անցիր…»:
Այս պահից ահա, այն էլ հավիտյան
Համրացավ լոշտակ ծաղիկն էլ մեր տան:
Ժպտաց արարիչն ու դարձավ մոր պես ձեռքով մեղմակի՝
Պոկեց լեզուն էլ վարդերի եղբայր մեղուշ մեխակի,
Դրեց բերանը յոթանասունյոթ իր վայրի թոռան,
Եվ այս տոտեմից անցոփածնունդ ելան, կյանք առան
Կազբեկ լեռների հովիտներն ի վար մեղմ ու գեղեցիկ՝
´Հայ կակաչաքույր, մեխակալեզու Քուռ գետի որդիք,
Այսպես լեզվանի մեխակ ծաղիկն էլ հավերժ կարկամեց:
Եվ հրովարտեց արև ու լուսնի արարողը մեծ.
- Քանի դեռ մեխակ ծաղիկն աշխարհ գա՝ կծաղկես դու դեռ,
Թող ծիածանվի լեզվագույներով աշխարհն իմ անմեռ:
Քեզ էլ մահ չկա, ազգին էլ կակաչ,
Քանի ծաղիկներ բացվեն ձեր առաջ:


8

Այսպես հավերժ են երկրով անսահման
Ողջ բազմալեզու ցեղերն այս համայն՝
Այն հազար ու մի ծաղկունքից ծնված,
Ու երկրե երկիր, ողջ աշխարհով մեկ վեր ծիածանված:
Ամեն մայր լեզուն՝ ամեն մի ազգը մի գույնն է նրա՝
Տիեզերական հրաշք են ցեղերն՝ աշխարհի վրա:
Ծաղկանց ցեղերը, ցեղերը մարդկանց, ցեղերն հավքերի,
Անզույգ են բոլոր ցեղերն անհամար աստծո ձիրքերի:
Ծառերի ցեղերն ու ձկնաթովի ցեղերը պես-պես,
Մանրէ, մրջյունի ցեղերից մինչև փիղն ահեղատես,
Զարմանահրաշ մի մշտահանդես՝ աստվածացույցի,
Եղնիկից մինչև մամոնտը Մասիս և ծաղիկն ուրցի:
ազանացեղի ու մարդացեղի պես-պես, բյուրարար,
Հազարահրաշ ինքնածին ցեղերն… աստծո, անհամար:
Աննման, ինչպես նման չէ արտույտն ահեղ մամոնտին,
Եվ անզույգ, ինչպես նման չէ Վանա ծովն Արարատին:
Աննման, ինչպես նման չէ տուղտը զմրուխտին իր քույր,
Եվ անզույգ, ինչպես ամեն ազգ՝ իր մայր լեզվով քաղցրաբույր:
Աննման, ինչպես գահավիժումը Նիագարայի,
Եվ անզույգ, ինչպես լուսինն ամայի,
Աննման, ինչպես աչքերդ կապույտ,
Եվ անզույգ, ինչպես աչքերդ սեևիկ,
Աննման, ինչպես մահվան կամքն անփույթ,
Եվ անզույգ, ինչպես վանքն իմ Տաթևիկ:
Աննման, անզույգ, ինչպես հրթիռը նման չէ վարդին,
Եվ անզույգ, ինչպես մարդուս գլուխը նման չէ սրտին:
Ինչպես նման չէ կակաչր վարդին իմ հայոց լեզվով,
Այնինչ նման չեն ծաղկունքն իրարու՝ բյուր այլոց լեզվով:
Ինչպես նման չէ շուշանը տուղտին, տուղտը կակաչին,
Այնինչ նման չէ նարգիզն հասմիկին, հասմիկն՝ արարչին:
Ինչպես նման չէ քույր մանուշակին նարգիզը եղբայր,
Քանզի անզույգ են ծնվել մարդկության ցեղերն անհամար,
Հազարալեզու, բայց աստվածային մի մորից ծնված,
Ծնված մի մորից, բայց երկրե-երկիր՝ հազարացեղված:
Ծնված հրաշքով անիմանալի աստծո անկաշառ,
Ամեն ցեղ՝ մի ծառ, մարդկությունն, ահա, ճոխ մի ծով անտառ:
Ամեն ազգ մի ծառ՝ բայց պտղաբույսով՝ նման ոչ մեկին,-
Ինչքան պես-պես են, այնքան կախարդ են անտառն ու այգին:
Խաղողն անգին է, բայց թե՝ անգին է դեղձն էլ խնկաթույր,
Դեղձն հոյա գեղ է, սակայն, շքեղ է սալորն էլ իր քույր:
Սալորն անզույգ է, բայց թե՝ անզույգ է կեռասն էլ վճիտ,
Կեռասն անուշ է, բայց մեղրանուշ է թուզն էլ սիրասիրտ:
Թուզը մեղրուն է, բայց ընկույզն ինքն էլ մեղր է ուշաքար,
Ընկույզն անզույգ է, բայց աննման է նուռն էլ իր եղբայր:
Նուռն Էլ գինի Է, բայց թե գինի Է անշուք թութն անգամ,
Թութը անզույգ Է, բայց թե պակաս չէ խնձորն անթառամ:
Խնձորն հրաշք է, բայց աննման է տանձն էլ նույն այգում,
Տանձը գանձ է միշտ, բայց շամամն ինքն էլ մի հատ է կյանքում:
Բանանն անուշ է, անուշ է նույնքան արմավն արաբի,
Սոխակն անզույգ է, բայց և անզույգ է ցեղն էլ կարապի:
Օշինդրի դեմ՝ արծաթ գարին էլ ցորեն է ոսկյա,
Երբ իր բույրն ունի՝ ձյունակեչին էլ կաղնի է հսկա:
Դրախտ է բուրմունքն արևաքամուկ հայոց ծիրանի,
Բայց և սուրբ խունկ է բադամն Իրանի:
Մեկ մեկուց վեր չեն նուշն ու զկեռը,-
Այս է բնության՝ մեծ արարողի հավերժ անմեռը:
Այս ամենով է այգին էլ աշխարհ մի բազմաբեղուն,-
Միանմանը մահն է գեղեցկի հազարագեղուն,
Հազարազեղուն մրցում է աշխարհն այս հազարացեղ,
-Բազմապտղանի այգին է դրախտն ամենաշքեղ:
Ես այգին ասի՝ աշխարհն հասկացիր, ով աշխարհաթաղ,
Վարդը չքնաղ է, բայց ծաղկեփունջն է բյուրահեղ չքնաղ:
Մի վանդակ վագրը գազանանոցի պերճանքը չունի,
Մի գույնն անզոր է ծնել կախարդանք ճոխ ծիածանի:
Անգին է գորգը, թե՝ բազմագույն է, բազմածաղկաձև,
Աչքը չի հոգնում, երբ խայտաշխարհն է խայտում իր առջև: Խաղողն Անուշ է, բայց բյուր անուշ է բազմացեղ այգին,
Այգուց ո՞նց մտնենք վայրենամթար անտառը կրկին:
Մեծ, աստվածային կշեռքի համար
Մի հոնքն էլ այն է՝ ինչ որ վիթխարի մի երկնակամար:
Չնաշխարհիկ է աշխարհն՝ հրաշքով,
Թե նայես ոչ քո, այլ ցեղաց աչքով,
Թե նայես աչքով դու աստվածային,
Քուրդ ծաղիկն ինքն էլ ազգ է աստղային:
Սադայելն ինքն է, աստըծո ընդդեմ,
Երազում ամլել այգին այս եդեմ:
Նայիր ծառերի այս բազմամբոխին,-
Թխկին՝ ուրիշ բույր, ուրիշ բույր ունի իր կողքի բոխին:
Ուրիշ է կեչին, կաղնին ուրիշ է՝ իրենց բուրմունքով,
Բարդին՝ ուրիշ բույր, ուրիշ է հացին՝ իր ցեղախունկով:
Խնձորենիներն ուրիշ բույր ունեն, տանձենիք՝ ուրիշ,
Տուղտենիք ուրիշ խունկ են բուրվառում, վարդենիք՝ ուրիշ:
Չինարն ուրիշ է, ուրիշ է սոսին, էլ ո՞ր մեկն ասեմ,
Ամեն մեկն իր տեղն՝ իր սուրբ ցեղն ունի՝ նսեմ, թե վսեմ:
Ներդաշնությունն այս է քաոսի,-
Մրջյունն էլ պակսի՝ աստված էլ կասի
Թե՝ պակասել է իմ ճոխ բնության
Սուրբ ծիածանից մի սուրբ գույն, մի բան…
Մի գույնից երբեք չի ծնվի, ո´վ կույր, մի ճոխ ծիածան,
Փեթակներն ինչո՞վ մեղրի ծով դարձան,
Եթե ոչ հազար գույն ու նեկտարով ծաղկացեղերի,-
Միագունողին աստված չի ների:
Նուրբ է սոխակի գեղգեղանքն անուշ, բայց համերգ չի դեռ,
Համերգը՝ բազում հավք ու թռչունի ցեղերն են անմեռ:
Հազարալեզու, հազարադայլայլ խորհուրդն է միայն,
Միակ անհեղլին՝ ողջ տիեզերքի ողջ գեղեցկության:
Եվ հուսկ մռնչաց, ընդդեմ ոսոխի,
Վերջնակնիքը մեծ արարողի.
-Թեկուզ աշխարհում այս իրարամերժ՝
Հավերժ են բոլոր լեզուներն հավերժ,
Իրենց նախամայր ծաղիկների պես այն հազարագույն,-
Հավերժ է խոսուն կակաչածնունդ իմ հայոց լեզուն,
Հավերժ է, քանի կակաչները կան:
Հավերժ է խոսուն ձնծաղիկածին ռուսաց լեզուն՝
Ձնծաղիկները քանի աշխարհ գան:
Հավերժ է իմ նուրբ նարգիզից ծնված իմ հունաց լեզուն՝
Հավերժ է, քանի նարգիզները կան:
Հավերժ է ֆարսի՝ նունուֆարածին լեզուն էլ խոսուն՝
Հավերժ է, քանի նունուֆար բացվի:
Հավերժ է խոսուն մանուշակածին լեզուն արաբի՝
Քանի մանուշակն արցունքը թափի…
Հավերժ է լեզուն այս մարդացեղված արևածաղկի՝
Քանի իր գույնով արևը ծագի:
Հավերժ է մեխակ ծաղկից էլ ծնված լեզուն լեռնազուն,
Քանի դեռ համր մեխակները կան:
Հավերժ են բոլոր ազգ ու ցեղերի երազն ու լեզուն,
Քանի կան հողը, արև ու օվկիան:
Թող հար խաղաղվեն, որ ինձ հասկանան,
Ու թե դեռ ցեղ են՝ լույսով ազգանան:
Ամենն իր լեզվով թող ծաղկի հավերժ,
Հավիտյան անեղծ, հավերժ անհեղլի,
Անմերժ աշխարհում այս իրարամերժ,
Քանի չի փոխել կակաչն իր գույնը
Այս մշտափոփոխ մայր բնության մեջ:
Քանի ճերմակ է Մասիսի ձյունը,
Քանի արևի իմ աչքն է անշեջ,-
Ամենն իր լեզվով պիտի բարբառի,
Որ գեղեցկությունն հավերժ բուրվառի,
Իմ գեղեցկությունն աշխա րհասփյուռ,
Եվ քանի համր են ծաղիկներն իմ լուռ,
Կուլ չի գնալու ոչ ոք ոչ ոքին,
Ինչպես կուլ չի տա ծաղիկը ծաղկին:
Հավերժ են՝ քանի վարդն ու կակաչը աշխարհ գան այսպես,
Վերջ չկա հավերժ, ո´վ գետակ ազգեր, ո´վ հայեր և ձեզ,
Քանզի գետակն էլ գանձ է բյուրակնյա,
Ո´վ իմ գետ ազգեր, ո´վ ազգեր իմ ծով…
Ծաղիկներիս հետ հավիտյան պիտի ցեղերն աշխարհ գան,
Ու ցեղավորված՝ ծիածանակերպ պաշտելի մնան,-
Ա´յս է գեղեցիկն աստվածախորհուրդ՝
Հավիտենության ծարավն անհագուրդ:


«ԲԻԲԼԻԱԿԱՆ»Ի ՎԵՐՋԱԲԱՆԸ

1
Ոչ թե աղջկա բախտն ես գուշակում,
Որպես մի գնչու՝ ցնորք ափիդ մեջ,
Դու գիտես, թե ծովն ինչ Է մտորում՝
Ծովն իր կաթիլի՝ իր պատկերի մեջ:

2
Դու, որ դուրս ելար ցավերի ծովից,
Կանչես՝ վար կիչնե գարունն արևից,
Եվ թե գետերի վրա որոտաս,
Գետերն հինավուրց հունը կփոխեն,
Բավ Է ճակատիդ ադամանդը տաս՝
Անապատները մեղր կբխեն:
Կանչես՝ ժայռերի կրծքերից հանկարծ
Անտառներ կելնեն՝ գարուններ գրկած:
Մինչև կոկոններն աչքերը բանան՝
Կանչես՝ ծովերը պիտի միանան:
Լեռներին մինչև դայակ չդառնաս՝
Հղի լեռները չեն ծնի գանձեր,
Քանի պատվաստն է ձեռքդ բնության՝
Կջահելանան անտառները ծեր:
Քեզ դարեր սաստած կայծակները քեն՝
Մի փունջ երկաթի մեջ կբանտարկես:
Կկտրի, կանցնի օվկիաններն անվերջ
Քո շշուկն ահա՝ մի վայրկյանի մեջ:
Եվ ցած բերելով թևավորներին՝
Դու երկնքումն էլ բացիր քո ճամփան,
Հրամայեցիր՝ քեզ առավ թևին՝
Երկինք սլացավ բրոնզն անկենդան:
Այն չես՝ ում սիրտը աչք էր վագրենի,
Սիրտդ՝ չար ծովեր ծածկող գթություն:
Քնքշանքդ բացեց լեզուն գազանի,
Եվ հավքերն ահա երգերդ են կրկնում:
Եվ միակ խինդդ է՝ ոչ թե նմանիդ՝
Այլ խոլ հողմերին գրաստդ կանես,
Եվ օրոր կասես քեղ ծնած հողիդ,
Դու հող, բայց հողից դրախտ կծնես:
Ձեռքդ կնիքն է կախարդանքներիդ
Եվ մարդուց բացի՝ ամեն գոյ՝ գերիդ,
Դու երկրե-երկիր պճնողն աստղերի,
Դու դեռ խորտակողն անարգ թագերի:
Խոսքդ - բնության ճակատագիրը,
ործդ - երազիդ գալոց երկիրը,-
Դու մարդը՝ խորհող հյուլեն բնության,
հյուլեն՝ տիրակալն անսահմանության,
Տիեզերանյութ շաղախից մի բուռ՝
Բայց մի տիեզերք՝ քանզի բյուրաղբյուր
էակների մեջ քո հին զուգընկեր՝
Լույս ծնելն հողից քեզ է վիճակվել,
Եվ կգա դարը՝ կհրամայես՝
իշերն արևն էլ կզարթնի քնից
Եվ քեզ կնայե նա էլ ապշադեմ,
Եվ կշշնջա՝ «Այս դու ես, որդի՜ս,
Ո´ վ մարդ, բայց հազիվ քեզ ճանաչեցի,
Այնքան լուսավոր թվացիր աչքիս
Թվաց թե աչքս ես իմ դեմ բացի…
Բայց Ի՞նչ ես փնտրում անգամ գիշերով,
Երբ բաց աչքերով աստղերն են քնել,
Ինչո՞ւ ես մինչև աստղերը հանել
Մտքիդ գլուխը, ի՞նչ վիշտ կա նորից,
Երբ մի բուռ հողից վայրի բնության
Դու քեզ հասցրիր կատարելության,-
Ինչո՞ւ չես ննջում»:
- Չեմ ննջի երբեք,
Քանի գաղտնալից տիեզերքն այս սեգ՝
Չի բացել իմ դեմ ծալքերն իր բոլոր,
Քանի դեռ մութն է ու խորհրդավոր.
Քանի դեռ անդուռ առեղծված մնան
ոյության գաղտնիքն ու քենը մահվան.
Չե´մ ննջի երբեք՝ մահը կա քանի,
Քանի չեն դարձրել հավերժ պատանի
Ինձ հայտնություններն իմ իմաստության.
Քանի գործս՝ հավերժ, կյանքս է մի վայրկյան.
Քանի լուսնին էլ ծաղիկ չեմ ցանել,
Քանի լուսնից էլ մահը չեմ վանել,
Քանի չի դիպել դեռ ոտքս Մարսին,
Քանի չեմ հասել լույսերիս լույսին՝
Անմահությանը մարդկային կենաց,
Որին արժան է մարդը տառապած…
Քանի մի ձեռքս մյուսիս համար
Կոթող է հղկում, կամ թե շիրմաքար,
Քանի ագռավն իսկ մարդուց շտա կապրի,
Կամ բաոբաբը՝ յոթն հաղար տարի,-
Մինչ մարդս… պիտի գերեզման իջնեմ՝
Չապրած փետրի չափ հավքի մի նսեմ,
Մարդը՝ խոհերի մի նոր աստղածով,
ճանապարհորդը ծիր կաթինների,
Մարդն էլ հողածին, բայց մարդն իր գլխով՝
նժարն անհամար մոլորակների,
Մարդն՝ հավերժորեն չարի դեմ հաստված,
Մարդն՝ արարչությամբ՝ և աստծո աստված,
Բայց այս իր խոհն է՝ գործն հավերժական,-
Իր կյանքով սակայն
Մարդն հավերժի դեմ ի՜նչ է՝ մի վայրկյան,
Թիթեռի մի կյանք, մի բառ՝ մահվան դեմ՝
Որ չարտասանած գերին է մահվան…
Մինչդեռ մարդկային ծարավն առաջին՝
Տիեզերասույզ տենչն է իմ վերջին.
Հավիտյան ըմպել երկինքն աստղալից,
Հավերժ վայելել գգվանքը կնոջ,
Չհանգչի երբեք կիրքս մրրկալից,
Ոտքիս տակ բացվի լուսինը բողբոջ,
Նմանս ծնել և աստղերի մեջ,
Անմահ վայելել տիեզերքն այս պերճ,
Եվ սիրտս դառնա բերդն անմահության,
Վայրկյանի սիրտս՝ դարեր տառապած…
Ու թեև ինչպես կյանքը սխրալի՝
Մահն Էլ Է շարժմանց պատճառն անհեղլի՝
Առանցքը շարժմանը ներդաշնակության,
Բայց կյանքն Էլ ինչքան շատ գեղեցկանա՝
Մահն աչքիս այնքան կըտգեղանա,-
Կդառնա վերչին ոսոխս ամեհի…
Բայց ելնում ընդդեմ զառամյալ մահի՝
Եվ կռվելու եմ այնքան ժամանակ,
Մինչև՝ ինչպես գահն իմ աստվածների՝
Թափուր գահ դառնա մահն Էլ ոտքիս տակ…

Վերջ

ԳԱՐՆԱՆԱՄՈՒՏ

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ,
Ու երկինքը հոգուս մեջ, ու արևը աչքերիս,
Ու աղբյուրները լեզվիս՝ սարից իջա ես քաղաք,
Ու քայլեցի խայտալով ու շաղ տալով մայթերին
Մանուշակներ ու վարդեր ու շուշաններ ձյունաթույր,
Ու մարդիկ ինձ տեսնելով՝ իրենց հոգնած աչքերին
Տեսան ուրիշ մի աշխարհ, գարուն տեսան նորաբույր,
- Ի՜նչ թարմություն,- ասացին,- ի՜նչ թարմություն,- ու բացին
Լուսամուտներն իմ առջև, ու ես իմ սիրտը բացել՝
Անցնում էի երգելով ու շաղ տալով մայթերին
Մանուշակներ ու վարդեր ու հասմիկներ հոգեթով,
Կարծես մի ողջ բնություն մի պատանի էր դարձել,
Քաղաք իջել լեռներից, կանցներ զմրուխտ հեքիաթով՝
Երկրեերկիր շաղ տալով կակաչներն իր ձեռքերի՝
Մեր երգերի լուսաբացն ու գարունը լեռների:

ԹԱԳԱԴՐՈՒՄ

Հոգիս արթնացավ հարավի բույրից,
Ինձ է դուրս կանչում զեփյուռը նրա,
Ձյունն էլ արևի ջահել համբյուրից
Ուրախ լալիս է դաշտերի վրա:
Ելնեմ, ծաղկումն է ձնծաղիկների,
Ձյունից ինձ նայող աչքերն համբուրեմ,
Գնամ հետևից ծիծեռնակների,
Նրանց հետ հետ գամ, գարունը բերեմ.
Բարձրանամ կապույտ գահը լեռների՝
Արևն իբրև թագ իմ գլխին առնեմ,
Հագնեմ ծիրանին արշալույսների,
Գարնան թագավոր ինձ թագադրեմ,
Եվ հրովարտակ արձակեմ մի խիստ,
Որ աղբյուրները հավերժ կարկաչեն,
Որ ծաղկեն լեռներն իմ արևանիստ,
Որ ծով դաշտերը հավերժ կանաչեն,
Որ գարունները գան ու չգնան,
Որ հավերժանան զմրուխտ դրախտով,
Որ բեկվի իմ դեմ խորհուրդը մահվան,
Որ մարդը ցնծա հավերժի բախտով:
Եվ ես երջանիկ կլինեմ այնժամ,
Եվ գուցե այնժամ ես մահը սիրեմ,
Երբ անմահ լինեմ, երբ հավերժանամ,
Երբ գարունները ողջ թագավորեմ…

ԻՄ ՍՈՒՐԲ ՀԱՅՐԵՆԻՔ 

Իմ սո՜ւրբ հայրենիք, դու սրտիս մեջ ես,
Դու սրտիս մեջ ես, ոչ լեզվիս վրա,
Իմ սրտի միջից՝ թե սիրտս ճեղքես՝
Դրոշիդ բոցը պիտի հուրհրա:

Չեմ ուզում գոռալ իմ սիրո մասին,
Սակայն, իմացի՜ր, հայրենի՜ք իմ մեծ,
Քեզ հարյուր տեղով խոցեց թշնամին,
Բայց հազար տեղով իմ սիրտը խոցվեց:

Ես ամբողջովին քոնն եմ, հայրենի՜ք,
Եվ մոմի նման ճամփեքիդ վրա,
Քո փառքի համար թե մի օր վառվեմ,
Մոխրաբիծ անգամ ինձնից չի մնա:

***

Մորս սրտի հետ աշխարհն եմ չափել՝
Էլի մեծ էր նա, մեծ էր ու անգին,-
Քանզի աշխարհը՝ ճամփեքս է կապել,-
Մայրս կամուրջ էր հույսիս ճամփեքին:

Եվ հիմա քիչ է, թե աչքերս տամ,
Թե սիրտս հանեմ ու տամ մայրիկիս,
Ա՜խ, մայր երգելուց ինչպե՞ս կշտանամ՝
Մայրս պատկերն է մայր հայրենիքիս:

***

Հին աշխարհը չեմ տեսել
Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,
Ու չեմ նրան երազել
Իմ հուշերի մշուշում:

Բայց երբ նայում եմ խաղաղ
Մորս դեմքի դալուկին,
Ինձ թվում է, թե մի պաղ
Վիշտ է եղել կյանքը հին:

Հին աշխարհը չեմ տեսել
Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,
Բայց թողել է նա մի թել
Մորս աչքի մշուշում:

ՀՈՐՍ ԽՂՃԻ ՁԱՅՆԸ 

Ուրիշ հորից ծնվեի՝ 
Թէի ծնվի բանաստեղծ… 
…Չգիտեյի հորս բույրն համեմներից էր գալիս, 
Թե իրիկունն էր վերին դրախտներից վար բերում, 
Երբ արև էր հեռավոր Ղարսի վրա մարմրում՝ 
Հորս ոսկի հեքիաթն էր մերթ ծիծաղում,մերթ լալիս: 
Քնում էինք բոստանում, աստղերի բաց գրքի տակ, 
Յրորի տակ հովերի, բայց երբ քունս չեր տանում՝ 
Աստղերի մեջ իմ բախտի աստղիկն էի որոնում, 
Չգիտեի, որ հույսիս աստղը իմ հայրն էր միակ: 
Աստվածավախ հայրիկս աստվածավախ մորս հետ 
Լոկ եղնիկ է սերմանել սրտիս սրտում, ոչ թե գայլ, 
Մեր ոսոխի մոր մահն էլ չեմ խնկելու ես դարձյալ, 
Հորս ծածկող հողից էլ խիղճ է ծլում մարդավետ: 
ՈՒ երբ այժմ մեր գողտրիկ բոստանին եմ կարոտում, 
Իմ հուշերն եմ հոտոտում, որ հանդիպեմ հայրիկիս, 
Ու չեք զգում, որ ցավից հեկեկում է որբ հոգիս, 
Ես որբացած մի գառնուկ՝ կյանքի ձմռան արոտում: 
ԹԵ հրեշտակ էր մայրս, հայրս հող էր և աստված, 
Մանկուց մնաց անաստված ոտաբոբիկն իմ կյանքի, 
Հազար աստված մեռցվեց որբ օրերում իմ ազգի, 
Խիղճս էլ չանիծես՝ “Ազգե’ր, մնաք անաստված…”:

ՄՈՐՍ ԽՐԱՏԸ

Մայր իմ ասի,
Քեզ Գանգեսի
Արմավենին հարս բերեմ,
Թե՞ Եղևնին որ քո հարսի
Ողջ կյանքով քեզ համբյուրեմ:
-Չե՞, ոստոտ է ոտար սերը,
Փշեր ունի եղևնին,
Վերջը սրվող իր փշերը
Խաբված սիրտդ կխաբի:

Արմավենին` արմավենուն,
Դու քո բարդուն բարևիր,
Հարս բեր իմ հայ խնձորենուն,
Դու մեր այգուց մի շեղվիր:
Արմենուհու կույս եմ ուզում
Որ չպոկվես նրանից,
Որ չպոկե իմ հայ լեզուն
Նա թոռներիս բերանից:
Արագիլը արագիլից,
Արծիվն արծվից է սերում,
Ճանճը` ճանճից,գայլը գայլից,
Վարդից է վարդն հարս բերում։

Բեր վարդուհու մի դեռ կոկոն
Դու քո ծնված անտառից,
Որ երբ հասնի քո երեկոն
Հավք չփախչի քո թառից…
Դեղձը միյայն դեղձենիով,
Եղևնով չեն պատվաստում,
Չարն է քանդում օտար գինով
Բնության կապն իմաստուն:
Թե սուրբ լիներ խառնասերը`
Վաղուց էին խառնվել,-
Շատ են խառնել մեր ազգերը
Շատ ցավեր են մեզ տվել…
Ես հայուհու հարս եմ ուզում,
Որ ծաղկի ազգն իմ տանից
Որ չպոկի իմ մայր լեզուն
Իմ թոռների բերանից…

ԾՆՈՂԱԿԱՆ ՍԵՐԸ

Ձյուն ձնեռ էր. կտուրն ելել,
Ձյուներն էի թափում ցած,
Քրտնել էի, շորերս հանել
Ու դեռ բարակ «մի շապկանց»՝
Ձյուներն էի թափում ցած։

Հանկարծ մայրս, երբ ինձ տեսավ՝
Հագիս բարակ մի շապիկ,
Ծնկին զարկեց, վայ-վույ ասավ.
- Ի՞նչ ես արել, իմ բալիկ.
Ու՞ր ես քրտնած շորորդ հանել,
Կապուտկել ես, իջիր ցած։
Բայց ես թափում էի ձյուները դեռ,
Ձյունի մեջ էլ քրտնած՝
Չէի ուզում իջնել ցած…

Այնինչ մայրս գոռում-լալիս,
Մեկ էլ տեսա՝ մտավ ներս
Ու դուրս բերեց բարուր բալիս,
Ասես կտրից ընկա ես.
Ու գոռացի մորս վրա,
Ա՜խ, չորանար թող լեզուս…
- Ու՜ր դուրս բերիր, նե՛րս տար իսկույն,
Մրսե՜ց, ներս տար մերկ որդուս։

Ու մայրիկս, մոտիկ գալով,
Փայփայելով իմ որդուն,
- Ախ, բալիկ ջան,- ասաց լալով,-
Մի՛ բարկանա վրաս դուն,
Չէ՞ որ դու էլ իմ բալիկն ես.
Նրա համար դուրս բերի,
Որ քեզ տեսնես, ինձ էլ խղճաս.
Դու էլ ի՛մն ես, ցա՛ծ արի…

Ո՞ՐՆ Է, ԲԱԲՈ

Ո՞րն է, բաբո, մեր հայրենիք:
Էն, որ ունի բարձր երկինք,
Էն, որ ունի կարմիր արեւ`
Յուր կապուտակ գլխի վերեւ.
Էն, որ ունի լեռն Ալագյազ`
Հավքերն` աշուղ, ջրերը` սազ:
Էն, որ տեսքով իր Սեւանի`
Մազերն արձակ ու գեղանի`
Նստած հարսի կնմանի:
Էն, որ ունի աշխարհի թագ`
Քանց թագավոր` Մասիս ճերմակ,
Ճերմակ Մասիս` սիրտը մրմուռ,
Գլուխը վեր` դրախտի դուռ:
Էն, որ ունի Մասիսն ի վար
Հին-հին բերդեր, վանքեր մթար,
Որ ավերակ, բայց դեռ դարեր
Լուռ կ’աղոթեն երկինքն ի վեր:
Էն, որ ունի Արազ, Տղմուտ,
Եւ ափերը մամռոտ ու մութ
Գերեզմաններն են պապերուդ…
Էն, որ Ղազբեկն ու Արագած`
Արտերու մեջ` ախպեր կանգնած`
Ձեռ կզարնեն գինով թասին
Ու կձայնեն մեր ՄԱՍԻՍԻՆ,
Թե` «Հե՜յ, բաբո, բավ չէ՞ մենակ
Պանդուխտ մնաս ամպերու տակ»…

ՄԱՅՐՍ

Մեր հույսի դուռն է մայրս,
Մեր տան մատուռն է մայրս,
Մեր օրորոցն է մայրս,
Մեր տան ամրոցն է մայրս,
Մեր ճորտն ու ծառան է մայրս,
Մեր տան անշուքն է մայրս,
Մեր տան անտունն է մայրս,
Մեր արծվաբույնն է մայրս,
Մեր տան ծառան է մայրս,
Մեր տան արքան է մայրս,
Մեր տան պուճուրն է մայրս,
Մեր հացն ու ջուրն է մայրս,
Մեր տան անճարն է մայրս,
Մեր դեղն ու ճարն է մայրս,
Մեր տան աղբյուրն է մայրս,
Մեր ծառավ քույրն է մայրս,
Մեր տան անքունն է մայրս,
Մեր անուշ քունն է մայրս,
Մեր տան ճրագն է մայրս,
Ա՜խ, մեր տան Սիսն է մայրս,
Մեր տան Մասիսն է մայրս,
Մայրս, մեր հացն է մայրս,
Մեր տան Աստվածն է մայրս…

***

Դու շրթունքներ ունես վարդի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Ատամնաշար ադամանդի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ:
Այտեր ունես վարդ ու կաթի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Լույս պարանոց կույս կարապի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ:
Մազեր ունես` գիշեր սաթի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Գարնան հասակ` նազող բարդի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ:
Ավա՜ղ, և ք՛ար մի սիրտ ունես
Եվ… աչիկներ գեղեցիկ:

***

Անցորդ, խոնարհիր
Գլուխը քո սեգ՝
Այստեղ հանգչում է
Մի բուռ տիեզերք:

Այստեղ մայրական
Մի սիրտ է թաղված՝
Բյուր հազար սրտի
Ցավերից դաղված:

Անցորդ, խոնարհիր
Գլուխը քո հեգ
Գերեզմանոցին
Այս բյուր տիեզերք:

ՄՈՐՍ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ
Ձյուն է իջնում, կուտակվում
Մորս վրա վերևից,
Ասես փետուր է թափվում
Հրեշտակի թևերից:

Գերեզմանի այս հեռվում
Մեղմ դիզվում է թախծալից,
Մորս վրա մարմարվում,
Շիրմաքար է թվում ինձ:

Այնպես մեղմիկ է դնում
Աստված փաթիլ փաթիլին,
Որ չցավի ողջ կյանքում
Մորս ցաված սիրտը հին:

Փաթիլվում է մեղմաձյուն,
Մարմարվում է մեղմաբար,
Աստված ինքն է ստեղծում
Մորս վրա շիրմաքար:

***

Ծիածանների լարերը վրան՝
Ինձ քնար տվեց երկինքը մի օր,
Որ երգեմ գովքը իմ մայր բնության
Ու մեկ էլ երկրիս կյանքը լուսավոր:
Բայց ես երգեցի աչքերդ միայն,
Մեկ էլ աչքերիդ երկինքները խոր,
Բայց ես երգեցի հոնքերդ միայն,
Մեկ էլ հոնքերիդ կամարները վեհ,
Բայց ես երգեցի մարմինդ միայն,
Մեկ էլ քո մարմի մարմարներն հրե,
Բայց ես երգեցի ոտքերդ միայն,
Մեկ էլ ոտքերիդ հետքերն՝ իմ սրտին,
Ա՜խ, ես երգեցի քո սերը միայն,
Որ կամուրջ քանդեց իմ բախտի ճամփին,
Դու՝ ինձ, ես՝ ներող մեր հայրենիքին:

***

Կուզեի նստել մի քարի վրա
Եվ անվերջ նայել իմ Արարատին,
Հարբել հայրենի միրաժով նրա
Եվ հավերժ նայել իմ Արարատին:

Աղբյուրների պես աղջիկները գան,
Ես ծարավ սրտով չնայեմ նրանց,
Տուն կանչե մորս ձայնը իրիկվան՝
Չպոկեմ սարից աչքս կարոտած:

Եվ նստած լռին այդ քարի վրա՝
Անդադար նայեմ իմ Արարատին,
Մինչ շիրիմ դառնա քարն էլ ինձ վրա
Եվ մամռած նայեմ իմ Արարատին:

ՍԻՐՈ ԳԱՐՈՒՆ, ՄԻ ԾԱՂԿՈՎ ԵՍ ԴՈՒ ԳԱԼԻՍ

Ինչպես մեղուն ծաղկե-ծաղիկ՝ ման եմ գալիս Հայաստանում,
Աղջիկների ծիծաղի մեջ սիրտս է լալիս Հայաստանում,
Շուրջս ծով է աղջիկների՝ վարդ ու նարգիզ ու նունուֆար,
Բայց կարոտս ցող է լալիս վարդ բացվելիս Հայաստանում։

Սերս շատին շշնջացի, սիրուց մի լար, շատերն ասին,
Աշխարհն հազար հասմիկ ունի ու նունուֆար, վարդերն ասին.
Բայց մի ծաղկով է սերը սեր, ով սիրահար, դարդերն ասին,
Զուր է մեղուդ ծաղկե-ծաղիկ դեռ ման գալիս Հայաստանում։

Թե մի ծաղկով գարուն չի գա, բայց մեկով է սերը գալիս,
Հազար ծաղկից մեկն է քոնը, մի ծաղկով է սերը գալիս,տես ինչով է սերը գալիս,
Հազար գարուն կբերի քեզ պարզ մի նարգիզ Հայաստանում։

Իրավ, սիրտ իմ, խենթ առվի պես մի կարկաչե ծաղկե-ծաղիկ,
Հազարասեր մեղվի նման էլ մի թոչե ծաղկե-ծաղիկ,
Աշխարհի հետ գնա, սիրտ իմ, սեր մի կանչե ծաղկե-ծաղիկ,
Ծաղկե-ծաղիկ թռչողներին բույն չեն տալիս Հայաստանում։

Մի ծաղկով է սիրո գարունն աշխարհ գալիս այս աշխարհում։

ԿՈՄԻՏԱՍ

Կոմիտասի երգչախմբին. 
նրա շունչ ու ոգի
Արամ Տեր-Հովհաննիսյանին

Կոմիտաս, ինչպես սիրածից, քո երգից ես չեմ կշտանում,
Թվում է իմ Արագածի հեռավոր հովերն են գալիս,-
Թփում է դեռ պանդուխտ եմ ես ու երգդ ինձ տուն է տանում
Ու դեմից Սևանն է կանչում, կարոտած իմ յարն է լալիս։

Երգիդ մեջ ձեոքով է անում ինձ հեռվից ծիրանի մի ծաո,
Բուրում է փոշոտ ճամփեքիս ձյունաշող, ծեր փշատենին,
Բլուրին վանքն է աղոթում, դռանը՝ մատաղի մի գառ,
Ու ձորում, ճերմակ հոնքերով ջաղացն է ննջում գետափին։

Ա՜խ, ինչքան անուշիկ ես դու, երբ կերգես դաոնանուշ երգեր,
Երբ անուշ հորովելն իմ հոր ձգում ես Արա զի նման,
Երգիս մեջ կարոտներ ու կանչ, գարնան ձյուն ու բացված վերքեր,
Թվում է քո սիրտն է միակ քնարը մեր հին հայկական։

Դու տեսար՝ անմոռանալին՝ ահավոր կոտորածն հայոց
Եվ միտքդ գերեզման իջավ ու լռեց քո սրտից առաջ,
Գարուն Էր ու ձյուն էր արել՝ հայոցը դարձրել վայոց,
Քո աճյունն հազիվ տուն բերինք, եղեռնից այն հայահառաչ:

Դու մեր նին վշտերի մորմոք, մեր սիրո ծիրանի դու ծով,
Կոմիտաս, թե մթին հեռվում հալվի էլ Մասիսն իմ անհետ,
Դու նորից Մասիս կմնաս մեր երգի նուրբ շշնջոցով,
Աշխարհի ծովերը մտած դու հայոց մայր մրմունջի գետ:

ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱՅԻՆ

Ես Էլ աշխարհ տաղով եկա, բայց դու իմ սար, Սայաթ-Նովա
Երեք շուրթեր իրար բերող Կովկասի յար, Սայաթ-Նովա,
Իմ կովկասի մարգարտաշար լեռնապարը շող-մատանի՝
Դու մատանու անգին քարը, հայոց քնար, Սայաթ-Նովա։

Ա՜խ, թե գայիր, քեղ կտայինք՝ փաոքի հազար դարեր վրան՝
Մասիս սարը՝ քեզ քյամանչա, ձյունը՝ սադաֆ քարեր վրան,
Արծաթ Զանգու, ոսկի Արազ՝ միշտ հայախոս լարեր վրան,
Դու դարդիման իմ հայ սրտով Կովկասի յար, Սայաթ-Նովա։

Սարն Արարատ՝ որ քեզ ունի՝ միշտ անարատ լեռ կմնա,
Քո տաղերով մեզ տուն կանչող հայրենի ծուխ-ձեռ կմնա,
Կրծքին սադաֆ քո քյամանչեն՝ շատ աստղերից վեր կմնա,
Դու Մասիս էլ տուն կբերես սիրով մեր վառ, Սայաթ-Նովա։

Չարենցի պես Շիրազն ասավ՝ խելք ու միտքս տարել ես դու.
Քեզ միայն քո յարն է վառել, քանի յարեր վաոել ես դու,
Երգով, աոանց զենք ու զորքի, քանի սարեր առել ես դու,
Կովկասն առել, երգ ես դառել վերքովդ անմար, Սայաթ-Նովա:

Այն մայրը, որ քեզ է ծնել՝ ուրիշ աստղեր դեռ կծնի,
Թեև փոքր է ոսկու նման՝ ինչ ծնեց՝ անմեռ կծնի,-
Մի խեղճ քարվան, բայց դարեդար անմահության բեռ կտանի,-
Դու մի խարխուլ հայ խրճիթից ծնված աշխարհ, Սայաթ-Նովա:

***

Ա՜խ թե ես լամ և իմ արցունքից
Թեկուզ մի ծաղկի ծարավն հագենա,
Ես այնպես կուլամ իմ սրտի խորքից,
Որ ոչ մի ծաղիկ ծարավ չմնա:

Ես ծո՛վ կհանեմ իմ աղբյուր սրտից,
Միայն թե սերդ ծարավ չմնա:

***

Ինչպես երեք աստղեր անշեջ՝
Երեք սեր կա իմ սրտի մեջ,-
Ասի սիրած իմ աղջկան,
Եվ նա տխրեց ամպի նման:

Մի՛ կասկածիր,- ասի նրան,-
Դու ես իմ սերն, ի՛մ աննման,
Ես սիրում եմ, վկա հոգիս,
Քե՛զ, մայրիկի՛ս,
Հայրենիքի՛ս…

ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Ճամփաները բացվեցին, էլի գարուն է բացվում,
Էլի ձյուներն հալվեցին ցավերի ու փորձության,
Էլի մռայլն անտառի՝ եղնիկներով է լցվում,
Էլի դարձան հայրենիք քարավաններն հայության,
Էլի ճամփա է տալիս սիրահարին լուսնկան,
Էլի ծուխը ծիրանի կյանքի դրոշն է պարզում,
Էլի վարդերն է բացվում, ու վարդերի պես գարնան
Վերադարձի բաղձալի խաղաղ ճամփեքն են բացվում,
Ետ են գալիս պանդուխտներն իրենց երդը հայրենի,
Հազար կողմեր չքացած թռչուններն են գալիս ետ:
Ես՝ դուռս բաց քո տնակն ու ականջս դեռ ձայնի՝
Քեզ եմ մնում, բայց չկաս ոչ մի դարձող հավքի հետ:
Հազար ճամփեքն են բացվել, ինձ ճամփեքին մի թողնի,
Մի՞թե, իմ սեր, քեզ համար չկա դարձի արահետ…

***

Այս գիշեր, քույր իմ, մինչև լուսաբաց
Ես քեզ հետ էի երազներիս մեջ,
Հեկեկում էիր, գլուխս գրկած,
Քեզ ներում էի երազներս մեջ:
Դու դարձել էիր իմ գիրկը նորից,
Ու ես քոնն էի երազներիս մեջ:
Դու լալիս էիր զղջումով անբիծ,
Ես ժպտում էի, ես ցնծում էի,
Մենք ծաղկում էինք երազներիս մեջ,
Ես մեր բաժանումն անիծում էի
Ու ցնծում… բայց, ա՜խ, երազներիս մեջ:

***

Ասում են, թե մեռածն հողից
Դուրս է գալիս ծաղիկ դառած,
Կյանքում քեզ շատ որոնեցի,
Արցունքների շաղիկ դառած,
Բայց թե ես էլ դուրս գամ հողից՝
Ինձ կրկնակի մահ կլինի՝
Թե չտեսնեմ, իմ նազելի,
Քեզ էլ կողքիս՝ ծաղիկ դառած…

ՀԻՇՈՂՈԻԹՅՈԻՆ

Վեր նայեցի սարերին, Արագածին իմ գարնան,
____Սիրտս լցվեց արցունքով,
____Մանկաթյանս օրերը գառներ|ւ պես վեր ելան ,
____Իմ հուշերի սարերով։

Ա՜խ, այն մանուկ սարերին , գաոներ էի ես պահում,
____Ընկերս մի հովվուհի,
____Աղան մեկ-մեկ սար գալիս, նրա մազերն էր շոյում.
____Ասում՝ «Աստված քեզ պահի…»:

Սրինգս էի թոթովամ, մատաղ գլուխս լռին
____Դրած ծնկին աղջկա,
____Ու դեռ սիրտս չգիտեր, թե այն վճիտ հովվուհին
____Մի աղջի՞կ էր, թե՞ տղա…

Քնում էինք լուսնի տակ, գլուխ գլխի՝ ժեռ քարին,
____Գառների մեջ մենք էլ գաո,
____Բայց մի գիշեր եկավ սար՝ թողած բոլոր գաոներին,
____Նրան տարավ աղան չար…

Վեր նայեցի սարերին, էլ չգտա ես նրան,
____Գայլը տարավ իմ գառին…
____Մանկությանս օրերն էլ գառներիս պես լաց եղան
____Իմ հուշերի սարերին։

***

Թե որ անցնի հազար տարի՝
Հայ կմնա՞ աշխարհում,
Միտք էր անում մայրս բարի,
Միտք էր անում ու տխրում:

Միտք էր անում, կտրում քունս:
Ու չգիտեմ, չար աշխարհ,
Իմաստու՞ն է տխրությունս,
Թե՞ քեզ նման խելագար…

ՀԱՅՐԻԿԻՍ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

Դեռ փայտե ձի
Չհեծած՝
Բախտի ձիուց 
Ընկա ցած…

Հին ջաղացի մեղմ հառաչը,
Ջրի վաչը հին ջաղացի,
Ինձ է բերում հորս կանչը՝
Բուրմունքի պես հորս հացի:

…Պարտք մնացի, հայր իմ, ես քեզ,
Հայր իմ, ես քեզ պարտք մնացի,
Չթողեցին մի օր շնչես
Բույրը որդուդ վաստակածի:

Քեզ խելացի մատաղ գրկես՝
Մանուկ արևս արնոտեցին,
Չթողեցին այժմ տեսնես՝
Ուր է հասել, որ հույսի ձին…

Պարտք մնացի մանկուց ես քեզ,
Քո ինձ տված հացի բեռով՝
Չթողեցին, երբ ծարավես,
Մի ջուր տայի քեզ իմ ձեռով:

Ոտքերիդ տակ ձգեի ողջ
Ծաղկեփնջերն իմ քնարի,
Օրհնությունը քո հայրագոչ
Պահեր կյանքում ինձ միշտ բարի:

Հայր իմ, անգամ շիրիմ չունես,
Չարժանացար գեթ իմ լացին,
Պարտք մնացի ողջ կյանքս քեզ,
Պարտք եմ, հայ իմ, վայ իմ հացին:

Գիտե՞, սակայն, աշխարհն էլ չար,
Որ մահիկը սիրտս է խրել՝
Մեռցրել է ոչ թե մի հայ՝
Մի հայ աշխարհ է մեռցրել…

Հազար պարտք եմ, հայր իմ, ես քեզ,
Դեռ չեմ հեծել վրեժիս ձին,
Ա՜խ , դեռ պարտք է աստված էլ մեզ,
Մեզ, որ դարեր եղեռնեցին…

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՂՋԻԿՆԵՐԸ

Հուրն են սիրո սևիկ սիրուն լույս աղջիկները Հայաստանի,
Սրտիս վրա քայլող գարուն՝ կույս աղջիկները Հայաստանի,
Իմ սիրտն ինչ է, ախ, թե ուզեն բերդեր կառնեն մի հայացքով,
Անառիկ բերդ ու սիրո սյուն՝ հույս աղջիկները Հայաստանի:

Մեկը մեկից պարզ ու կախարդ, մեկը մեկից խոսքով քաղցր,
Ետ կբերեն ալևորին, օձ կթովեն աչքով քաղցր,-
Մեկը՝ աստղիկ, մեկը՝ լուսնյակ, մեկն՝ արևի տեսքով քաղցր,-
Իմ Հայաստանն են զարդարում նուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

ՈՒ չգիտեմ որի՞ն սիրեմ, որի՞ն թողնեմ անհագ սրտով,
Ամենքին է սրտիս աչքը արևի պես կրակ սրտով,
Երբ հուր ծովի պես են քաշում՝ ո՞նց դիմանաս վտակ սրտով,-
Ինձ աստղերից ցած են բերում սուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

Իմ Սևանը ո՞նց ցամաքեց, երբ սևածով աչքերը կան,
Իրենց նման հարբեցընող գինին քամող ձեռքերը կան,
Վարդ շուրթերին բուրմունքի պես Կոմիտասի երգերը կան,-
Քարից անգամ լույս են քամում բյուր աղջիկներն Հայաստանի:

Բայց մի գանգատ ունի կյանքս՝ այն, որ ինձ մի վարդ չտվին,
Սուրբ եմ Արա Գեղեցիկի պես՝ ինձ մի սուրբ Նվարդ չտվին,
Ինձ թողեցին գիրկն ընկածի, դեռ ասում են՝ դարդ չտվին,-
Գերեզմանս են աչքով փորում զուր՝ աղջիկներն Հայաստանի:

Առանց նրանց՝ երգս պաղ էր՝ արև բացին իմ երգի մեջ,
Նրանց սիրո ձեռագործն է ծիածանը երկնքի մեջ,-
Բայց քաջ կասեմ՝ մեկին սիրես, լավին սիրես ու լավ սիրես,
Որ քեզ պաշտեն բոլո՜ր սիրուն, լույս աղջիկներն Հայաստանի:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ

Մեսրոպ Մաշտոցն ասաց՝ որդիս,
Էլ ինչո՞վ ես հույսը բերդիս,-
Էլ հայրենիք ինչո՞ւ եկար,
Թե պիտ խոսես օտար լեզվով:
Խմես հայոց գինին նեկտար,
Կենաց կանչես օտար լեզվով,
Քաղես հայոց վարդերն ու հեզ
Աղջիկ կանչես օտար լեզվով:

Իրավ քանի լեզու գիտես՝
Այնքան մարդ ես՝ իրավն ասին,
Բայց, որ քո հայ լեզուն չունես,
Էլ ի՞նչ հույս ես քո Մասիսին,
Որ թողել ես քո մայրենին՝
Հարամ է քեզ հայոց գինին,
Հարամ է քեզ աղջիկն հայոց,
Հայոց սիրտը՝ Մասիսն հայոց:

Մայր հայրենիքն էլ ի՞նչ սրտով
Քո ոտքերն էլ գրկե վարդով…
…Ա՜խ, չէ, Մասիսն հալալ է քեզ,
Հայոց վշտում դու մեղք չնես,
Հալալ է քեզ հողն հայրենի,
Թող քեզ ջուրն էլ դարնա գինի:
Քանզի հայոց վայ սփյուռքում
Պանդխտությունն է դեռ պոկում:

Հայի բերանից հայոց լեզուն,
Օտարն հայոց մահն է ուզում…
Բայց նա է հայ, ով հովազի
Արնախում երախումն էլ
Իր մայրենի լեզվով խոսի,
Մոր կաթի հետ ծծած լեզվով,
Որ հայ գետը ծով ծնի, ծով,-
Ժխորում էլ Բաբելոնի
Խոսի լեզվով իր մայրենի.
Հայոց լեզվով, որ միշտ ջահել,
Մեզ բյուր դարեր հայ է պահել:

ԿՏԱԿ

Որդիս, քեզ ի՞նչ կտակեմ, ի՞նչ կտակեմ, իմ բալիկ,
Որ ինձ հիշես վշտի մեջ, թե խինդի մեջ քո գալիք.
Գանձեր չունեմ, բայց գանձն ի՞նչ, գանձը լույսն էր աչքերիս,
Դու ես միակ իմ գանձը, դու ես գանձը գանձերիս:
Քեզ այնպիսի գանձ կուզեմ ես կտակել հայրաբար,
Որ չի կարող կտակել ուրիշ երկրում ոչ մի հայր,-
Ես քեզ այն եմ կտակում, որին այս մեծ մեր դարում
Փոքրիկ մարդիկ են բանտել ու շղթայել ամպերում.
Քեզ մեր սարն եմ կտակում, որ դուրս բերես սև ամպից,
Որ տուն բերես շալակած արդարությամբ մեր անբիծ,
ՈՒ կբերես, իմ բալիկ, թեկուզ քո խեղճ թաթիկով
Մեր սարն այս կողմ շուռ կտաս՝ արդարությանդ ուժն է ծով:
ՈՒ երբ բերես, իմ բալիկ, սիրտս էլ շիրմից կհանես,
Կբարձրանաս ու սիրտս ազատն ի վեր կտանես
ՈՒ կթաղես իմ սիրտը ձյուների տակ Մասիսի,
Որ շիրմում էլ՝ դարավոր հուր կարոտից չմրսի:

Քեզ Մասիսն եմ կտակում, որ դու պահես հավիտյան,
Որպես լեզուն մեր հայոց, որպես սյունը քո հոր տան:

ՄԻ ԿՅԱՆՔ ԱՐԺԵ

Մի կյանք արժե մի համբույրը աղջկա,
Առանց սիրո, առանց կնոջ կյանք չկա.
-Ա՜խ, չէ՜, թեկուզ դրախտն ինքը կին լինի՝
Կին կգտնես, բայց մայր երբեք չես գտնի:

Կինը սեր է, բախտաբեր է՝թե սեր տաս,
Առանց կնոջ՝ ինձ պես անբախտ կմնաս,
Ա՜խ, չէ՜, թեկուզ բախտն էլ անհաս կին լինի՝
Կին կգտնես, բայց մայր երբեք չես գտնի:

Արևն, ասես, կնոջ աչքից կծագի,
Մի համբույրից՝անապատը կծաղկի,-
-Ա՜խ, չէ՜, թեկուզ չեղածն ինքը կին լինի՝
Կին կգտնես, բայց մայր երբեք չես գտնի:

Կինը մահին հաղթող կյանքի աղբյուր է,
Իմ համբույրով ինձ բալիկներ կբերե,-
-Ա՜խ, չէ՜, թեկուզ աստված ինքն էլ կին լինի՝
Կին կգտնես, բայց մայր երբեք չես գտնի:

ԲԻԲԼԻԱԿԱՆ

Ցավը տվեց սարերին՝
Սարերը չտարան 
Ցավը տվեց մարդուն՝
Մարդր տարավ:
Մորս խոսքերրց

Երբ աեհայտ ոգին՝ աշխարհն արարող
Որ աստված կոչվեց դարեր ու դարեր,
Ստեղծեց երկինք, արև, ծով ու հող,
Ստեղծեց համայն տիեզերքը մեր,
Եվ աշխարհ բերեց բիրտ հողից մարդուն,
Ստեղծեց բոլոր իր բարիքն անհուն
Լույսի հրճվանքը տվեց երկնքին,
Կապույտ ձիծաղը ծովին ծավալեց:
ճերմակ ժպիտը սփռեց ձյուներին,
Վեհության խինդը լեռներին տվեց:
Դաշտերին՝ կանաչ ժպիտը գարնան,
Դայլայլը տվեց հավք ու հովերին:
Հողին՝՝ բերկրանքը տվեց մայրության,
Սիրո խայտանքը տվեց ամենքին,
Ու բոլոր վարդերն իր ուրախության
Շաղ տվեց այսպես նորաստեղծ երկրին:
Բայց վշտի փուշը իրեն մոտ թողեց.
Ու չէր իմանամ՝ ում բաժին հաներ,
Ո՞վ ուներ մի սիրտ՝ այնքան լայն ու մեծ,
Որ վշտի խայթը անխռով տաներ:
Ու խորհեց խորին արարողը մեծ
Եվ անտեսորեն երկրում թափառեց,
Տեսավ՝ ցնծում է սիրտը հավքերի,
Խենթ համբուրում են գազաններն իրար,
Ու նրանց տվեց խայթը ցավերի՝
Ցրելով նրանց խինդը խելագար:
Եվ իսկույն աշնան տերևների պես
Ցավից սգացին հավք ու ծաղիկներ,
Եվ կակաչների սիրտը սևացավ,-
Այն օրից իրենց լեզան կորցրին
Ու դեռ նետում են կաղկանձով անբառ
Գազաններն իրենց անեծքը լուսնին
Եվ գթաց նրանց արարողն, ասես.
Նայելով երկրի խրոխտ լեռներին՝
Լեռները,- ասաց,- հզոր են ու վես,
Գոռոզ է նրաեց կեցվածքն իմ աչքին,-
Թող քիչ խոնարհվեն ու խորհեն ինձ պես,
Ասաց ու վիշտր տվեց լեռներին:
Եվ հառաչեցին լեռներր ցավից,
Անեծք ժայթքեցին հրաբուխներով,
Ցավից լանջերին խոցեր բացվեցին՝
Դարձան անդունդներ ու խորանալով՝
Այն սեգ լեռեերի տանջանքը լացին:
Եվ արցունքներր գետերի փոխված՝
Իբրև լեռների լեզուն փրփրած՝
Խոցված լեռեերի անեծքն են լալիս,
Իսկ գագաթներին ձյունն հավերժացած
Սառած արցունքն է, որ ցած չի գալիս:
Գթաց լեռներին արարողն ու մեծ
Ցավն առավ՝ անհոգ դաշտերին տվեց,
Վերքեր բացվեցին դաշտերի կրծքին,
Եվ հառաչեցին դաշտերր դարեր…
Ու դեռ մնում են նրանց վերքերից
Անապատները՝ որպես սպիներ:
Գթաց դաշտերին արարողը մեծ՝
Մռայլ նայելով ծովի ծիծաղին,
Առավ վշտի շանթն ու ծովը նետեց,
Ու ծովն անդնդից ելավ կատաղի,
Մինչև աստղերը ծառս եղավ ցավից,
Այնպես ծառս եղավ, որ կոհակների
Մատները կարծես աստղերն հանեցին՝
Որպես երկնքի աչքերը անգութ,
Որ նույնպես լացին…
Այնպես ծառս եղավ, որ հատակներից
Քարացած արցունք՝ ավազն երևաց,
Դարեր մոլեգնեց ու հետքը ցավի
Ալիքների մառ կնճիռը մնաց՝
Եղծելով չքնաղ երեսը ծովի:
Ծովին էլ գթաց արարողը լուռ,
Ցավն առավ ծովից՝ երկնքին տվեց:
Ամպերով գոռաց երկինքը զարհուր,
Ցավից անձրևը կարկուտի փոխվեց,
Անեծք կայծակեց ու լացեց անհույս,
Ու մնաց լուսինն աչքում երկնքի՝
Որպես մի շիթը սառած արցունքի:
Իսկ հավերժական ցավից հալածված՝
Սստղերն այն օրից ասուպներ դարձած
Թռան ու մեռան իրար գրկի մեջ
Եվ դարեր ցավը երկնքամ մնաց՝
Ցրհց աստղերի դաշնաթյանը պերճ:
Ու ցավն առնելով արարողն էլի
Խորհում էր՝ ում տար, որ գեթ մի գիշեր
Անխռով տաներ պարգևն ահալի,
Որ, ավաղ, ինքն էլ չէր կարող տանել:
Սոսկաց, թե ցավը կմնա իրեն…
Ում տար այս անգամ՝ խորհում էր, նայում
Երբ տեսավ մոտիկ հովտում տարորեե
ժպտում էր մարդը՝ վագրի ճանկերամ,-
Մարդ, որ դեռ վագր էր վայրի քարայրում…
Տեսավ, խաղաղվեց խռովյալ ոգին,
Եվ ասաց՝ լոկ սա կարող է տանել,
Ու մարդուն տվեց վիշտը երկրային
Եվ ինքը թեթև սլացավ եթեր…
Եվ ծնվեց մարդու՝ դեռ վայրի սրտին
Ցավի զգացումն ու ահը մահվան,
Եվ մարդն այսուհետ խեթ նայեց վագրին՝
Սրելով աչքը ժանիքի նման: -
Այդ ցավն էր՝ մարդու աչքերը բացեց,
Եվ մերկ ուղեղը զգեցած ահով՝
Զգաց, որ մահն է վիշտն ամենամեծ,
Եվ կռվի ելավ մահվան դեմ մահով,-
Գերեզմանի դհմ դնելով մանկան
Ոսկի օրոցքը՝ իր հայսն օրորեց,
Իր սահը դարձրեց գոյի հոլովում՝
Ու սերնդաշար ապրեց վերստին՝
Տանելով դժնի վիշտը մոր մահվան,
Դիմացավ որդոց անհետ կորստին,
Տարավ դառնանուշ տանջանքը սիրո,
Տոկաց բնության խոլ աղետներին,
Ու լցված կյանքի ծարավուտ սիրով՝
Դիմացավ այրող վերքերի ցավին:
Բայց իր թույնի հետ վրշտն էլ մեղր ունի
Եվ առագաստը բացեց մտածման
Վիշտը՝ մեծ դայակն իր մանուկ մտքի,
Վիշտը, որ դարձավ հույսի օթևան…
Ու երբ նորախոհ մարդը մի վայրկյան
Առաջին վշտերն հայսի մեջ խեղդեց,
Ոգին հիացքով հայտնվեց անձայն՝
Գոյաթյան կռվի ցավերն էլ տվեց:
Բայց մարդը կրակ պոկեց ժայռերից
Լույսի ծնունդով ցավերը մեռցրեց,
Ու կենաց պտուղն հանապազօրյա
Իր տառապանքի անտառամ գտավ,-
Ու ոգորանքով հաղթեց այն վշտին,
Որից խոլական մամոնտը կորավ:
Եվ դարեր ծխաց սիրտը մարդկային,
Լցրեց տիեզերքն իր վշտի ծխով,
Բայց չկորցրեց իր հայսն աստղային
Եվ իմաստությամբ իր նորաբողբոջ
Դարեր գուպարեց իր նմանի դեմ,
Որ լուծ էր դարձել իր բյուր ուսերին,-
Մարդը մարդուն գայլ՝ որկորով դժխեմ,
Բայց անագորյուն ոգին նորից նոր՝
Մարդու մեջ քամեց գետերով պղտոր
Իր տիեզերքի ցավերը բոլոր,
Եվ հրամայեց ապա մայր հողին,
Որ մարդու առջև բարիք չփռե,
Եվ անապատի փոխվեց տխրագին
Մարդու աչքի դեմ՝ դաշտը զմրուխտե,
Այնպես տոչորվեց և հողն աշխարհքի,
Որ անապատում օձն էլ իր ձագի
Աչքի արցունքը ծարավից խմեց…
Այնպես, որ ծովն էլ շոգից կարկամեց:
Բայց ինչքան շատ է մարդն իմաստնանում,
Իր ցավերն այնքան հեշտ է դարմանում:
Ու մարդը խորհեց ու մառ դաշտերից
Փախած գետերը ձորերից հանեց
Եվ անապատված դաշտերամ սփռեց,

Եվ գինի քամեց դաժան դաշտերից,
Եվ մեղրագետեր քրտինքով քամեց:
Եվ դժնետեսիլ հոգսերով ելավ
Պեղեց ծովերը, լեռները պեղեց,
Աստծո թաքցրած գանձերը գտավ
Ու մտքի ձեռքը աստղերին մեկնեց
Եվ լուսնի վրա մահեր նշմարեց…
Եվ կյանք նշմարեց աստղերի վրա,
Եվ մահվան ահից իմաստնանալով՝
Գտավ հյուլեի հոլովումն անմահ,
Շարժմունքն անընդմեջ ու դարեր խորհեց,
Զգաց, որ երկու անգամ չի կարող
Անցնել նույն ջրով նույն գետի անցնող:
Զգաց, որ մահը և՜ կա, և՜ չկա,
Որ նյութն ինքնագո, շարժվում ինքն իրեն,
Մեռնում, և հրաշք՝ ծնվում է նորեն:
Որ ոչ թե աստված ստեդծեց մարդուն,
Այլ մարդն իր ահից ստեղծեց աստծուն:
Դարերի մթեում իր խարխափանքի,
Նյութին անգիտակ՝ նա երկնեց ոգի.
Եվ կույր խնկարկեց պատրանքն իր ունայն,
Մարդը, որ ծնվեց ծովափնյա տիղմից
Ու դարձավ միակ խոհը բնաթյան,
Կռահեց, որ հողն Է աճյունն արևի
Եվ եղել Է, կա, անստեղծելի
Ու անեղծելի, ու դարեր խորհեց,
Եվ իմաստաթյամբ իր լասաբողրոջ
Իր արցունքի պես սրբելով ընկճեց
Իր ցավերի հետ ցավերն ընկերոջ:
Եվ կործանելով իր մեջ գազանին
Նա իր մեջ զգաց երազներ վսեմ,
Հույսը դարձնելով իր սպեղանին՝
Անցավ ցավերի ճամփեքը դժխեմ, -
Նայն ծաղկից թե՜ թույն, թե՜ մեղր քամեց,
Եվ աստծաց հզոր՝ ինքն էլ արարեց
Չեղած հրաշքներ աշխարհի վրա,-
Իր արաչաթյան խնդությամբ խեղդեց
Մարդը բյուր դարեր բյուր ցավերն իրա:
Մարեց կրակով իր ստեղծագործ՝
Ցավերի ծովը իր մի բուռ սրտում,
Եվ տիեզերքում լոկ մարդը անեղծ
Վշտին հաղթելով՝ դարձավ իմաստան: -
Այդ աշխատաեքն էր, որ ինչպես դարբին
Կռեց ու կոփեց հոգսերի սալին
Բիրտ անբանից՝ մարդ ու մարդուց՝ աստված՝
Գազանի ճանկից մինչ աստղերն հասած…
Եվ վերջին անգամ ոգին հայտնվեց՝
-Դո՜ւ,- ասաց մարդուն,- վշտին հադթեցիր
Ժառանգիր ահա տիեզերքն իմ մեծ,-
Քո մտքի թագով իր արքան դարձիր:
Վշտին հադթողը՝ իշխանն է խինդի,
Իշխիր գաղտնալից տիեզերքն համայն,
Ինքդ ստեղծիր հողը դրախտի
Եվ սնիր, որ հար վայելես նրան,
Որ վշտիդ գետերն էլ չծովանան:
Իշխիր ծովերի մռայլ հատակում,
Իշխիր ինքդ քեզ ու վագրին իշխիր,
Իշխիր դու երկրում, իշխիր երկեքում,
Մրջյունից մինչե աստղերին իշխիր’
Եվ ինչ որ քո դեմ գաղտնիք թողեցի,
Պեղիր տիեզերքն՝ հայտնաթյուն դարձրու,
Դու հրաշքներիս հրաշքն իմաստան,
Թող վիշտ ա խինդդ անբաժան լինեն՝
Ինչպես կակաչի կարմիրն տ սևը,-
Եվ թող հավիտյան ախոյան՝ բախվեն
Վիշտն ու խինդը քո՝ քո մահն ու սերը…
Եվ թող հույսերդ քեզ ապավինեն,
Եվ թե արտասվես, թող քո արցանքից
Գոհար խաղողի ողկույզներ ծնվեն,
Թող նոր հրաշքներ ծնվեն քո ձեռքից…
Եվ իմաստնացած կգնաս այդպե’ս,
Պարերի անտես սանդադքով կելնես
Դեպի կատարը կատարելաթյան,
Որ միջօրեի արեի նման
Փարատես մաթը ոգուդ, չարաթյան,
Եվ աղավնանաս քո նմանի դեմ,-
Որ քո նմանի վիշտս էլ ճաշակես
Ու նոր լինես մարդ ու ծաղկես որպես
Ազնիվ խտացվածքն ահեղ բնության՝
Հասնելով ոգու ներդաշնակության:
Իսկ ծաղիկներից՝ շունչն անմահաթյան՝
Որպես նոր գինի, իցիվ դու գտնես,
Ըմպես, որ չիջնես ձորը ծերության,
Որ կյանքով լցվես ու նորից ելնես
Կանաչ սարերր քո պարմանության,
Որ տիեզերքում լոկ ինքդ լինես
Հավերժ տիրակալը հավերժ բնության…:
Եվ լռեց հավետ ու մարդու սրտի
Հովիտներն իջավ ընկնող աստղի պես՝
Մարդուն թողնհլով սանդուղքե աստղերի,
Որ մարդն հասկացավ անբարբառ լեզուն
Մեծ իմաստաթյան ու տիեզերքի:
Ու ողջ բնությունն ապշեց մարդու դեմ,
Ծովերն աչք դարձան մարդու դեմ ապշած
Եվ դարեր ահա մնացել են բաց:
Երկնակամարն էլ հոնքն է՝ վեր քաշված՝
Հավիտյան ապշած մայր տիեզերքի
Արեգակնաբիբ կապուտակ աչքի…
Բայց իմաստնացած մի պարմանու պես՝
Մարդն էլ իրենով հիացավ կարծես,
Ու մեծ տենչանքի ու կրքի ճամփով
Ելավ փնտրելու իր ստեղծողին,
Տիեզերախույզ մտքով թափառեց,
Հյուլեից հարցրեց, հասավ աստղերին,
Հազար մի չեղած հրաշքներ երկնեց
Ու ձգտեց հասնել իր ստեղծողին,-
Չափվել նրա հետ,
Գտնել աստըծուն՝
Պեղելով նրա առեղծվածը մեծ…
Կասկածեց, հուսաց ու դարեր փնտրեց,
Ու աչքն աստղերից ուղղեց արևին
Դեպի լուսեղեն Հրաշքր ձգտեց
(Իր վայրի քարայրն հավիտյան թողած
Այն վաղնջական խավարի հովտում
Անբան գազանին՝ լեզուե կորցբած)…
Իսկ բարձունքներում լույսերով լցվեց
Դեռ վշտի սափոր սիրտր մարդկային
Արևի ճամփին, ուր դարեր փետրեց,
Ու երբ չգտավ,
Այն բիբլիական
Հարդագողն արած իր մտքի ճամփան,-
Ու երբ չգտավ, ելավ նորախոհ՝
էլ չաաավիեեց նա ոչ մի աստծո
Ու ոչ մի ոգու, որ իբր ահի
Տեսիլն էր անգո այս տիեզերքում,
……………………………………
Այնինչ՝ նիրհում է աստված՝ իր հոգում:

ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԵՎ ՍԵՐ

Երկրիս վրա մարդ ու ծաղիկ արեգական շողն են ընկել,
Սեր են առնում, սեր են տալիս, ուրախության լողն են ընկել,
Լուսինն անգամ շուտ Է ծագում՝ աստղերն ուսին օղ են րնկել,
Արի ծաղկենք, իմ սիրեկան, մենք Էլ սիրո դողն ենք ընկել։

Արև ու ծով աչք ունենաս՝ հայրենիքես զատ՝ չեմ սիրի,
Ինչ֊քան սիրեմ քեզ, սիրեկան, հայրենիքես շատ չեմ սիրի,
Թե որ սերդ սիրտս բռնեց՝ հայրենիքես վատ չեմ սիրի.
Արի ծաղկենք, վարդերի մեջ, ջերմ սիրելու հողն ենք րնկել:

Երկնքի պես մաքուր սերը երբեք ոսկի գահ չի սիրել.
Նոր կյանք մտած երեխի պես ոչ մի վայրկյան մահ չի սիրել
Սիրող սիրտը սիրող սրտից սիրուց բացի շահ չի սիրել.
Արի ծաղկենք, իմ սիրեկան, ազատ սիրո քողն ենք ընկել։

Թե խեթ նայես Հայրենիքիս՝ սերդ փուշ Է, զուր ես գալու.
Ինչքան ժպտաս՝ միշտ նրա հետ, այնքան սրտիս դուր ես գալու,
Ինչպես շաղը կոկոն վարդին՝ ծարավ սրտիս ջուր ես տալու.
Արի ծաղկենք, իմ սիրեկան, կյանքի արևկողն ենք ընկել:

***

Երջանկույթունը թե երկար լիներ՝
Ինչո՞ւ կթռչեր ջահելությունը
Ինչո՞ւ նրա հետ
Կթռչեր անհետ
Մարդուս հասակի անդարձ գարունը,
Երջանկությունը թե անանց լիներ՝
Ինչո՞ւ չէիր գա իմ գիրկը նորից,
Ինչո՞ւ ինձ սիրտդ մտքից կհաներ,
Ինչո՞ւ չէր պոկվի սիրտս հուշերից,
Երջանկությունը թե հավերժ լիներ,
Ինչո՞ւ կարոտդ գլխիս կձյուներ…

***

Խորն ու կապույտ աչքերով աղջիկ Էր նա մի փոքրիկ,
____Դասընկերս մանկական,
Ա՜խ, նա էլ էր կարմրում, երբ նստում էր ինձ մոտիկ,
____Երբ ժպտայի ես նրան։
Երբ ուրիշին նա ժպտար՝ սիրտս արագ կզարկեր,
____Կփախչեի դաշտերը,
Որտեղ նորից իմն էին՝ դարձած կապույտ ծաղիկներ,
____Նրա կապույտ աչքերը։
Մի օր դասի չէր եկել… ու ես .դասս մոոացած
____Վազ տվեցի նրանց տուն,
Բայց երբ նրան ես տեսա ջրհորն ի վար կռացած՝
____Մոտ գնացի զվարթուն։
…Գլուխներս ջրհորից վար կախեցինք մենք անձայն,
____Ու կթվար չկայինք,
Երբ որ ջրի հայելում մեր շուրթերը մոտեցան…
____Ա՜խ, չիմացանք ինչ արինք…
Բայց ջրհորը՝ նրա մոր աչքը թվաց մեր աչքին,
____Ետ քաշվեցինք մի… վայրկյան,
Ա՜խ, ես հետո իմացա, որ նա էր սերս առաջին,-
____Նա էր իմ սերն իսկական…

***

Երազիս մեջ, իմ ծառին,
Մի հավք էիր դու դառել,-
Կանչում էիր՝ «Իմ անգին,
Ես չէ… դու ես ինձ վառել…»։

Անցան մրմունջ ու գիշեր,
Աչքս բացի՝ դու թռար,-
Ա՜խ, թե այս էլ երազ էր,-
Ինչո՞ւ ծառիս արցունք կար:

***

Չգիտեի վարդն ինչու է ուշ բացվում՝
Ճամփա տալով մանուշակին, մեխակին,
Վարդի սիրուց շատ էր սոխակն արտասվում,
Ու վարդն ահա ուզեց փորձել սոխակին։

Ծաղիկներին մեկ-մեկ աշխարհ ուղարկեց,
Տեսնեմ, ասաց, իմ սիրածը ձեզ կերգի՞…
Եվ ձնծաղիկն ամենից շուտ հայտնվեց,
Բայց չտեսավ ստվերն անգամ սոխակի։

Վարդը ժպտաց… մանուշակին ուղարկեց,
Ինքը մնաց կոկոնի մեջ թաքնված,
Մանուշակն էլ բացվեց, վշտից թառամեց,
Ու վարդասեր սոխակն էլի լուռ մնաց.

Վարդը բոլոր ծաղիկներին ուղարկեց,
Ու երբ վշտից սոխակն էլի լուռ մնաց,
Խնդությունից վարդի սրտիկը զարկեց,
Սրտի զարկից բացվեց վարդը ու ժպտաց…

Ահա ինչու են միշտ վարդերն ուշ բացվում,
Դու էլ, իմ սեր, երկվորյակ քույրն ես վարդի,
Այժմ գիտեմ, թե ինչու ես ուշանում՝
Որ բորբոքես կարոտն ու սերն իմ սրտի։

***

Երկնքի սպիտակ, սպիտակ, շուշաններ,
Իջնում եք անշշուկ, իջնում եք ձյուն դառած,
Իջնում եք, պարուրում անտառներ ու դաշտեր
Ու ծածկում իմ աչքից ձորերն իմ թափառած։
Թափվեցեք, իմ ձյուներ, երազներ քնքշաթով,
Թափվեցեք, ծածկեցեք ձորերն իմ հուշերի.
Ա՜խ, հուշերն ինձ անգամ խոցում են շշուկով,
Հուշերիս քուն բերեք մոռացման գիշերի։
Ես ամեն ինչի մեջ նրան եմ տեսնում դեո,
Ոտքերի հետքերն եմ նշմարում քարերին.
Փռեցեք մոռացման սավաններն, իմ ձյուներ,
Նրա հետ թափառած իմ բոլոր ճամփեքին։
Թող իջնի մազերիս ձմեռն էլ տխրաձայն,
Միայն թե մոռանամ, հեռանամ հուշերից.-
Ա՜խ, իմ դառն հուշերը չպիտի քաղցրանան,
Թեկոուզ և մազերիս ձյունն իջնի՝ ծածկե ինձ…

***

Հանդիպում եմ հաճախ նրան,
Բայց նա այնպես սառն է նայում
Կարծես վարդերն անցած գարնան
Կրծքիս վրա չէր փայփայում։
Գլուխն անգամ չի խոնարհում,
Չի կարմրում գեթ մի վայրկյան,
Կարծես ինձ չէր նա գուրգուրում
Վարդերի մեջ անցած գարնան։
Կարծես ինձ չի սիրտը բացել,
Սիրտը՝ սիրո գիրքը միակ,
Կարծես սիրուց չի հեծեծել՝
Ու չի հանգչել թևերիս տակ…

***

Թողած լեռներն հեռավոր ու մանկության եղնիկիս,
Թողած սրինգ ու գառներ, երբ որ քաղաք ես մտա,
Նորից, ինչպես լեռներում, իմ ծիածան ճամփեքիս
Երազների ոսկեղեն ապարանքներ ես գտա։
Ու վերստին բյարակնյա երգս բխեց ինքնիրեն,
Ճամփիս քարը կանաչեց, ժայռից վարդեր քաղեցի,
Դեպի սեղանն ամենքի՝ գինիս հորդեց խենթորեն,
Սիրտս՝ ծարավ սրտի դեմ՝ աղբյուրների պես բացի։
Ու թե լացի ես մի աչք, միայն սիրուց ես լացի,-
Միայն սերը ինձ խաբեց՝ միակ հուրը շրջմոլիկ,
Վշտիս դռները բացեց՝ զույգ աչքերով կանացի….
Ու դեո սիրո ճամփեքին հառաչում եմ մեղմաձայն,
Ետ եմ նայում լեոներից ու մրմնջում, թե ինչո՞ւ
Ինձ հետ քաղաք չբերի սարի զեփյուռ մի այծյամ,
Երբ որ իջա լեռներից, որպես վայրի եղջերու…

***

Քուն է մտել, մանուկի պես,
Սիրածիս հայրն ալևոր,
Ու ծղրիդը, անուշ մոր պես,
Օրորում է քունը խոր։

Գաղտնի սերը անուշ է շատ,
Սիրտը սրտիս կղարկի…
Գիշեր լինի աստեղազարդ,
Թե գրկի մեջ փոթորկի….

Անտեղյակ է ու թող քնի
Մռայլ հայրը աղջկա,-
Թե աղջկա սրտով լինի՝
Երդիկից էլ դուրս կգա…

***

Դեռ այնքան ջինջ են քո աչիկները,
Այնքան ջինջ ու խոր, այնքան կապույտ,
Ա՜խ, նրանց մեջ են գարնանս օրերը,
Ու նորից սիրտս է դառնում արտույտ
Ու քեզ է թռչում, թողած եթերը,-
Աչերդ ճիշտ են, երկինքն է սուտ։

***

Կաքավը սև քարին
Կխաղա, կշողա։

Կհիշե սիրածին
Ու սիրտը կդողա։

Հայացքը սև քարին՝
Որսկանը կսողա…

***

Երազիս մեջ այրում էիր
Նամակներս քեզ գրած,
Ա՜խ, նրանց մեջ՝ թե բանայիր՝
Իմ սիրտը կար, իմ սիրած։

Երազիս մեջ կարդամ էիր
Դու մի նամակն ուրիշի,
Կրծքիդ սեղմում, ծովը սուզվում
Քո նոր սիրո մշուշի։

Երազիս մեջ գնում էիք
Դուք ձեր սիրո աստղի տակ,
Ընկած էի ես ձեր ճամփին,
Որպես այրած մի նամակ…

***

Արդեն իմն ես դու, ու սիրտս հաշտ է զարկում,
Իմ երազած, իմ գտած, իմ անստվեր, անսովոր,
Դու չկայիր ճամփեքիս, աստղի՞կ Էիր երկնքում,
Որ երկրային իմ կրծքին ծաղիկ դարձար լուսավոր…

Որտե՞ղ էիր, որ այնքա՜ն թափառեցի սրտե սիրտ,
Որաե՞ղ էիր, իմ բարի, իմ երազի հանգրվան,-
Սիրտս քեզնով քնքշացավ, դարձավ խորհուրոդ ու ժպիտ,
Ե՜րբ սրբեցիր արցունքս քո հայացքով կուսական։

Ա՞խ, թե գերվել եմ հաճախ աղջիկներին ես այնքան,
Ավա՜ղ, նրանց աչքի մեջ սիրտս քեզ է որոնել,
Բայց չի գտել հրեղեն իմ երազի աղջկան,
Որ աչքերիդ, որ լեզվիդ, հոգուդ մեջ Էր դարանել…

Էլ մահ չկա իմ սիրուն, ու գլուխս քո գրկում՝
Անմահությունս եմ գտել, ու դու իշխիր տիրաբար.
Իշիիր քո մի համբույավ, և՛ հովիտներն իմ հոգոո,
Ե՛վ բարձունքներն իմ սրտի, և՛ երազներն իմ անմար…

***

Համբարձման գիշերն ինչո՞ւ չի գալիս,
Որ՝ իրար հասնեն Մեջնունն ու Լեյլան,
Արի՝ այս գիշեր գգվենք, նազելիս,
Ինչպես վաղամեռ Մեջնունն ու Լեյլան։

Դուք էլ մոտեցեք, հեռվոր աստղեր,
Իրար խառնվեք, ջրեր գլգլան,
Իմ սեր, գիրկս եկ, մեզնով այս գիշեր
Թող մուրազն առնեն Մեջնունն ու Լեյլան։

***

Ջահելությունս անցնամ է, վա՜խ,
Դեռ չհոգնած ծաղիկներից,
Դեռ չհոգնա աղջիկներից,
Դեո ծարաված համբույների,
Դեռ կարոտած կնոջ բույրի
Դեո չտեսած իմ սերն ուրախ՝
Ջահելությունս անցնում է, վա՜ա՜խ…

***

Սիրտս՝ ալևոր կաղնա մեջ դրի,
Կռացած կաղնին նորից բողբոջեց,
Բարձրացավ, կանգնեց ընդդեմ հողմերի,
Եվ ջահելացած՝ նորից շառաչեց։

Եվ մատաղ սիրտս՝ ճախրանքի ծարավ
Զառամյալ արծվի կրծքի տակ դրի,
Մեռնող արծիվը թև առավ, թռավ
Որսի հետևից ջահել օրերի…

***

Ես սարի աղբյուր,
Դու կանաչ մի ձոր,
Ու գիրկդ վազեմ
Կարոտի կանչով,
Ես լինեմ մի ծառ,
Դու կարմիր խնճոր,
Դուրս նայես սրտիս
Տերևի միջով…

***

Աչքերիդ համար՝ որ ցմահ տեսնեն,
Ես բոց աչքերով կռիվ գնացի,
Ձեռքերիդ համար, որ կյանքը գրկեն,
Ես զինված ձեոքով կռիվ գնացի…

Ինչ փույթ թե հիմա ես աչքեր չունեմ,
Երբ քո աչքերը պայծառ են նորից,
Երբ նայում ես ինձ, երբ ժպտում ես ինձ,
Երբ գրկում ես ինձ, փայփայում ես ինձ…

***

Երբ սիրում Էի այն հեզ աղջկան,
Սիրտս քնքուշ Էր վարդի թերթի պես,
Ա՜խ, հիմա անսեր՝ կոպիտ եմ այնքան,
Որ երբեք մեկին չեմ սիրել կարծես…

Հիմա մայիս է, ու վարդերիս մեջ,
Ա՜խ, ես եմ կարծես փուշը վարդերիս,
Որտեղի՞ց գտնեմ, քույր իմ, հիմա քեզ,
Որ համբույրիդ պես քնքշանա հոգիս։

***

Կարոտներս լամ ու թեթևանամ՝
Ինչպես ամպերը անձրևից հետո,

Համբույրի կարոտ վարդերս բանամ՝
Ինչպես մայիսը անճրևից հետո.

Բացված վարդերով հեռու գիրկդ գամ
Ինչպես արևը անձրևից հետո։

***

Աղավնիները ամեն առավոտ
Կալերի վրա նախրում են անփույթ,
Կապույտ հեռուն է նրանց կախարդում
Թռցնում տանում դաշտերը կապույտ:

Սիրտս նման էր կանաչ կալերին,
Բայց սրտիս կալից մի պաղ առավոտ
Իր թևին տալով թռավ աղավնիս՝
Մի փետուր թողած սրտիս կալի մոտ:

***

Վիկտոր Համբարձումյանին

Դեռ այդքան բողբոջ, այդքան պատանի՝
Ինչպե՞ս հասկացար աստղերի լեզուն,
Որ խորհրդավոր գիրքը երկնքի
Կարդում ես, որպես քո հայոց լեզուն:

Ու միտք եմ անում որտե՞ղ հայ չկա ,
Թող երկնքումն էլ մի հայ աստղ լինի,-
Որ աշխարհ բերի գաղտնիքը նրա,
Որ հայ անունն էլ աստղերին հասնի:

***

Թե մահից հետո հող պիտի դառնամ՝
Թող դառնամ սիրո ճամփեքին մոտիկ,
Որ սիրո համար նորից աշխարհ գամ՝
Հողից դառնալով պայծառ մի ծաղիկ:
Եվ ինձ կքաղի պատանի մի նոր,
Կդնի կրծքին սիրած աղջկա,-
Եվ համբույրի մեջ նրանց բախտավոր՝
Կզգամ, որ սիրո համար մահ չկա…

***

Այդ ի՞նչ ցող է ձեր աչքերին,-
Հարցրի դաշտի ծաղիկներին,
Ու ծաղիկներն հեկեկացին՝
-Քո սիրածն է քեզ մոռացել,
Վշտից արցունքդ է քարացել,
Պոե՛տ, քո տե՛ղ՝ մենք ենք լացել…

***

Ես կուզենայի, որ կյանքդ ջահել
Ծաղկի պես բացվեր իմ ծաղիկ գրկում,-
Ծաղկից էլ քնքուշ իմ սիրուն վայել՝
Կուզեի ծաղիկ մնաս ողջ կյանքում.
Ո՞ւմ են ծաղկունքր մի օր չար նայել,
ժպտում են անգամ պոկողի ձեոքում…

***

Ե՞րբ շոյում էիր իմ սև մազերը՝
Սպիտակ էիր սևի մեջ փնտրում,
Մեկ-մեկ համբուրում իմ սև մազերը՝
Ու ցնծամ էիր, որ չէիր գտնում։

Բայց գտար մի օր վշտագույժ մի մազ,
Եվ ես գգացի թախիծն աչքերիդ,-
-Ասացի՝ մի՞թե ինձ կմոռանաս,
Ու չես սեղմելու ինձ այսպես կրծքիդ,-
Ա՛խ, մի՞թե Էլ չես շոյելու այսպես,
Երբ սպիտակեմ Մասիս սարի պես։

Բայց հաոաչեցիր թե՝ ինչ էլ լինի՝
-Ո՞ր հայը սրտից Մասիս կհանի,
Ո՞ր հայը, իմ սեր, եթե հայ է նա,-
Միայն թե սերդ թող չծերանա…

***

Գարունն ամեն ինչ բերեց ինձ համար,
Այս քսաներորդ գարունն իմ դալար,
Գարունն ինձ անգամ գգվանքդ բերեց
Էլ ի՞նչ անրջեմ, Էլ ո՞ւմ կանչեմ՝ գա,-
Ա՛խ, կուզենայի դեո սեր՝ չբերեր,
Դեո երազ մնար համբույրն աղջկա…

***

Սոսափում է ու սիրով սարն է ելնում իմ սոսին,
Սոսին՝ իմ սեգ հարսի պես՝ լուսնի ոսկե կուժն ուսին,
Ու ես շորորն եմ հիշում իմ շուշանի ապրեշում,
Որ հռւշ գարձել մշուշում ու ինձ դրժել, չի հիշում։
Չի իմացել, որ խոցվել ու թախծել եմ ու լացել,
Ու սոսին է գթացել ու իր պատկերն է դարձել,
Ու միշտ հուշեր սոսավում՝ սարն է ելնում իմ սոսին,
Սոսին՝ իմ սուրբ հարսի պես՝ լուսնի ոսկե կուժն ուսին՝
Հույսի աղբյուրն է դնում, որ ինձ սիրո լույս բերի,-
Բայց չի գտնում ու վշտից քողն է մտնում սև ամպի,
Կուժն է փշրում ու խշշում՝ դաոած վշտի մի աշուն,
Ու ես շշուկն եմ հիշում իմ շուշանի, մշուշում,
Որի տեսիլն է դարձել այս սգավարս իմ սոսին,-
Սոսին անհույս սոսավող, լուսնի դատարկ կուժն ուսին…

***

Իմ սիրո արցունքի միջից ասում եմ, երկիր իմ, ներիր,
Եթե քո վարդերի վրա արցունքի մի ցող եմ լացել,-
Ես խաբված իմ սերն եմ լացել, օ՜, ներիր արցունքըս, ներիր.
Ինձ բոլոր քո աստղերի մեջ լոկ նրա աչքերն են խոցել…
Ես վայրի մի վարդենու պես, երբ նրան իմ սիրտը բացի,
Առավ նա ու նետեց ճամփին, ասելով՝ բիրտ ես մնացհլ,
Բայց երբ որ գտան ճամփորդներն ու սիրով սիրտս կարդացին,
Ըւզեցին համբուրել վիշտս, սեղմեցին կրծքերին ջահել.
Ասացին՝ իզուր ես լացել թափառող մի ծաղկի համար.
Ասացին, ու սրտես ահա վշտերի ամպն Է հեռացել.
Բայց ամպից հետք է մնացել՝ կարոտիս արցունքը գոհար,-
Ա՛խ, ներիր, մորս պես ներիր, թե իրավ դու մայր ես դարձել,
Ես սիրո վարդն եմ մնացել՝ քո երգի քնքշության համար։

***

Դու շրթունքներ ունես վարդի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Ատամնաշար ադամանդի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ։
Այտեր ունես վարդ ու կաթի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Լույս պարանոց կույս կարապի
Եվ աչիկներ գեղեցիկ։
Մազեր ունես՝ գիշեր-սաթի,
Եվ աչիկներ գեղեցիկ,
Գարնան հասակ, նազող բարդի,
Եվ աչիկներ գեղեցիկ։
Ավա՜ղ և քար մի սիրտ ունես
Եվ… աչիկներ գեղեցիկ։

ԱՂԱՎՆԻՆԵՐ

Ես հիշամ եմ, թե ինչպես կապույտի մեջ վաղորդյան
Զեզ բաց Էի միշտ թողնում, աղավնիներ մանկության,
Ճախրամ Էիք և ուրիշ աղավնիներ միշտ գերում,
Գերում Էիք հիացքով ու նախրանքով ինձ բերում։
Հիմա որտե՞ղ եք արդյոք, ո՞վ Է արդյոք ձեզ գրկել,
Երբ մանկության կտուրից ցած Է հասակս ինձ բերել,
Աղավնիներ իմ սիրո, աղավնիներ իմ գարնան,
Հայտնվեցեք վերստին, սակայն իջեք այս անգամ
Այն կտուրին, ինձ անհայտ, որտեղ իմ բախտն Է ծաղկում՝
Ա՜խ, չգիտեմ, թե արդյոք ո՞րն Է իմ աստղն աստղերում,
Աղջիկների մեջ այսքան՝ ո՞րն Է իմ բախտը ոսկի,
Ո՞րն է նման սրբաթյամբ դեռ չքաղված մի հասկի,-
Հայտնվեցեք, իմ սիրո աղավնիներ, այս անգամ
Իջեք նրա կտուրին, որ հարս բերեմ ես նրան,-
Նրան, որին ցերեկն իսկ՝ որպես երազ եմ տեսնում,
Նրան, ով սյուն կդառնա տանիքի տակ իմ բախտի՝
Մանկության պես իմ անմեղ, ծերության պես իմաստուն,
Նրան, ով միշտ կմնա խաղաղության աղավնի…

***

Ես դաշտի տաղավար էի՝ հեռավոր, կանաչ դաշտի մեջ,
Դու գարնան ծիծեռնակի պես բույն դրիր իմ տանիքի տակ,
Երգեցիր քո սերն առաջին, առաջին գարունը քո պերճ,
Դայլայլդ ծիածան դարձավ ու գրկեց հոգիս բովանդակ:
Ու բուրեց համբույրդ առաջին, ու ծաղկեց տաղավարս հեռավոր
Առաջին սիրո ծաղիկդ՝ ձնծաղիկն է իմ կրծքին տեսար,
Երդվեցիր, թե պիտի քաղես դու վարդն էլ իմ սիրո դաշտում
Պալատ է տաղավարդ՝ ասիր, ու դաշտդ՝ զմրուխտ մի աշխարհ.
Բայց հեռվում տեսար մի օր միրաժե պալատ մի շքեղ,
Ու տարված, կախարդված՝ թռար իմ սիրո տանիքի տակից,
Քո ճամփին աչքը՝ բաց մնաց՝ արցունքիս առվակը բյուրեղ,
Դու պալատ տարար՝ պոկելով գարուններն իմ սրտի դաշտից…
Եվ հիմա տեսնո՞ւմ ես արդյոք ցնորքիդ պալատից շքեղ,
Թե ո՞նց է փլվում դաշտի մեջ խրճիթս կարոտի հողմից…

***

-Ի՞նչ եմ անում, ասացիր, թե գերված ես աստղերին,
Թե դու գիտես հավքերի և աստղերի նուրբ լեզուն,
Երբ միշտ պիտի սավառնես խորհուրդների մեջ խորին,
Եվ մոռանաս, որ ջահել սիրտն համբյուր է երազում…
Ինչ եմ անում երազներն ու երգերը քո վերին,
Վեր սլացող քո ոգին՝ մեկ խենթ ու մեկ իմաստուն,
Ինձ ի՞նչ, թե միշտ ինձ հետ ես ճախրանքներիդ ճամփեքին,
Թե աչքերիս հասնելով՝ երկինքների ես հասնում…
Ինձ ի՞նչ թեկուզ քո սիրտը մրջյունի վիշտն էլ կիսի,
Ի՞նչ եմ անում խոսքերդ մարգարիտներն աստղաշար,
Ի՞նչ եմ անում լոկ երգը, երգով այգի չի հասնի,-
Ես այն կտրիճն եմ ուզում, որ աստղերից գիրկս գար,-
Այն բազուկն եմ երազում, որ արև֊ը վար բերեր,
Ծովից հաներ մագարիտն ու ինձ գրկեր խելագար,
Այն համբույրը, որ հոգիս կթոցնի մինչ աստղեր,-
Այն համբույրը, որ դաշտում գարնան արևն ինձ կտար՝…
Ի՞նչ եմ անում ցնորքը, ես սիրում եմ կյանքր մեծ,
Ես հասարակ մի աղջիկ, դու աստղային բանաստեղծ։
Բայց համբյուրդ քույր իմ սուրբ, որպես բույրը մայր հողի,

Ինձ վաղուց է ցած բերել երկինքներից բյուրեղի…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ցած է բերել, բայց դու էլ չես հավատում իմ սիրույն,
Ախ, արծըվին չի հասկանա քեզ պես կաքավն, իմ սիրուն։

***

Թե կուզեք իմ սերն իմ սրտով լինի՝
Ձեզ նման բոլոր ծաղկունքն անուշակ,
Ինձ թողեք միայն մի հեզ մանուշակ,-
Նա իմ սիրածի աչիկներն ունի…

Ինձ թողեք մի բուռ տիեզերքն իմ հեզ,
Նրանից հետո՝ տիեզերքն էլ ձեզ:

***

Ա՜խ, Շամիրամ շամբշոտաշուրթ,
Դու չիմացար, որ անհագուրդ
Սուրը սիրտ չի կարող գերել,
Սուրը սեր չի կարող բերել,
Թեկուզ արար աշխարհն գերի՝
Սուրը երբեք սեր չի բերի…

Սեր կբերի սերը միակ,
Սերը՝ կյանքի տերը միակ:

***

Այս մարմարե սարերն ի վար,
Այս մարմարե քարերն ի վար,
Դուն ո՞ւր կիջնես կարկաչելով,
Դուն ո՞ւր կերթաս յար կանչելով,
Ո՞ւմ պարտեզը կերթաս, իմ ջուր,
Իմ պզտիկ քուր,
Պատասխան տուր:

____-Ես այս մարմար սարերն ի վար,
____Այս մարմարե քարերն ի վար,
____Սեգ սարերի ախպերն եմ ես,
____Կերթամ կիջնեմ յարիդ պարտեզ,
____Որ բերանով իր մանանա՝
____Ինքը խմե ջուրս՝ հովանա…

____Ախ, իմ սերը ծովն էլ ընկնի՝
____Ծովն էլ հրդեհ կբռնկի:

***

Մի՞թե քեզնից հուշ մնաց միայն անունդ ընդունայն,-
Բայց անունիդ մեջ՝ ամբողջ հասակն ունեմ քո դալար,
Անունդ՝ վիշտ ու ժպիտ, անունդ՝ շունչ, երգ ու ձայն,
Անունդ՝ լոկ մի հնչյուն, րայց ինձ քնար բազմալար։
Անունիդ մեջ՝ նոր երկինք՝ աչքերդ ունեմ կապուտակ,
Անունիդ մեջ կշոյեմ գիշերը սև մազերիդ,
Անունիդ մեջ դու ցնորք ու ցնորքի մեջ դու կյանք,
Անունիդ մեջ կծագի նորալոաինը ճակտիդ։
Եվ ատամներդ ադամանդ՝ անունիդ մեջ կշողան,
Անունիդ մեջ ծիծաղում ու լալիս ես դու ինձ հետ,
Անունիդ մեջ շուրթերդ՝ իմ շուրթերին կդողան,
Անունդ սեր ու սարսուռ և սպասում ակընդետ։
Ինձ չի լքել անունդ, որ միրաժն է աչքերիդ,
Որ տեսիլն է քո սիրո, որ կրակն է համբույրիդ,
Ինձ չի լքել երբևԷ անունդ իբրեև անմահ խոհ,-
Եվ քո հաշերն անշշուկ անունիդ մեջ իմն են միշտ,
Եվ անունդ է ինձ շոյռւմ, ինչպես ձեոքերդ մի օր,
Ինչպես ձեռքերդ, քույր իմ, ինչպես ձեռքերդ աղավնյակ,
Որ թոել են, քայց թողել անունն իրենց անհատակ…

Անունդ սեր ու շրշյուն, անունդ երգ ու երազ,-
Անունդ ձեոք մայրական՝ հովանի է միշտ վրաս…

***

Երբ քեզ որոնող աչքերս եմ գոցում,
Հայտնվում ես դու գրկիս մեջ իմ սեր,
Բայց երբ հիացքից աչքերս եմ բացում,
Չքանում ես դու ու… ծարավ եմ դեռ.
____Ա՜խ, ես հուր եմ, ջուր ես դու,
____Թե ես քոնն եմ, ո՞ւր ես դու:

Թե ինձ չես սիրում, ինձ չես կարոտում,
Ինչո՞ւ ձեր մոտիկ աղբյուրը թողած,
Մեր աղբյուրից ես գալիս ջուր տանում,
Մազերդ մարմար ուսերիդ փռած:
____Ա՜խ, ես հուր եմ, ջուր ես դու,
____Թե ես քոնն եմ, ո՞ւր ես դու:

***

Ես մի զավակն եմ հայ ժողովրդի,
Ու ամենից շատ նրան եմ սիրում,
Բայց ինձ թվում է, թե քո մեծ սրտի
Ծնունդն է բարի արևն աշխարհում,
Ռուս ժողովուրդ, դու կուրծքդ ճեղքել,
Հանել ես սիրտդ ու երկինք նետել,
Որ լուսավորես աշխարհ բովանդակ,-
Ահա ինչու է արևն այսքան տաք:

ԱՐԱՐԱՏ

Երբ օրոցքում աչքս բացի՝ Մասիս սարերն հեռվում տեսա,
Գերված տեսա ու ես լացի, հայոց ցավերն հեռվում տեսա,
Ա՛խ, ես մանկուց երազեցի սուրալ ազատ Մասիսն ի վեր,
Հովտում այրվել սիրտս բացի, բայց հով սարերն հեռվում տեսա։

Ա՜խ, ասացին, Ճամփա չկա քարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,
Կընկնի վիհերն՝ ով բարձրանա սարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,
Մենակ դու չես, սիրտ իմ, լացած աչքդ հառել Մասիսն ի վեր,
Արքաներդ են ընկել անմահ դարերն ի վեր, ի վեր Մասիս…

Մի ՞թե իրավ անհաս ես դու, ա՛խ, իմ երազ՝ Մասիսն ի վեր,
Մի ՞թե մի օր չեմ հասնելու աստեղնահաս Մասիսն ի վեր,
Նախահայրս է սանդուղք դրել աստղերն ի վեր, ի վեր Մասիս,
Ախ, մի՞թե չեմ համբուրվելու իմ աստղի հետ Մասիսն ի վեր։

Նա՜ է կարոտն իմ անսահման՝ քարերն ի վեր, ի վեր Մասիս,
Թող ամպ ու շանթ գլխիս ոռնան սարերն ի վեր, ի վեր Մասիս
Կտանեմ սիրտս վիրավոր, որպես դրոշ, Մասիսն ի վեր,-
Թեկուզ մահով՝ կբարձրանամ դարերն ի վեր, ի վեր Մասիս…

***

Ուր էլ գնամ, աղավնու պես,
Ետ եմ գալիս իմ բույնը տաք,
Իմ պապերն են բույնս դրել
Մասիսների գմբեթի տակ:

Եվ իմ միակ տանտերն անմեռ
Ոսկեբուրվառ մեր արտերով
Հայաստանն է հազարալեռ՝
Մասյաց մարմար գմբեթներով:

***

Հայրս ասաց՝ լավ ես՝ վատին մի ներե,
Մայրս ասաց՝ անհավատին մի ներե,
Թեկուզ խիղճդ քեզ ծածկելով ծովանա,
Տունդ քանդող կին կավատին մի ներե:

***

Քույր իմ, քո պես անուշ չեն,
Մարդիկ հոր պես անուշ չեն,
Ա՜խ, թե մորից են ծնվել,
Ինչու՞ մոր պես անուշ չեն…

***

Սրտիս անթիվ աչքերի մեջ աչքերն են դեռ մայրիկիս,
Հոգուս անթիվ ականջներում ձայներն են դեռ մայրիկիս,
Էլ մորս պես ուրիշ մի մայր աշխարհ չի գա երբևէ,-
Փշեր դառել՝ սիրտս կուտեն հուշերն անմեռ մայրիկիս:

***

Այժմ իրավ մայր ոստանում որբացա,
Հավերժամայր Հայաստանում որբացա,
Ոչ մի աստված ետ չի բերե մայրիկիս,
Ինչպես մայրս գերեզմանում՝ որբացա…

***

Մայրս ասաց՝ երբ էլ մեռնեմ իմ սուրբ ոգին չի մեռնի,
Ես թոռներիս մեջ եմ անմեռ, մեռնեմ կյանքին՝ չի մեռնի,
Ասաց գնաց՝ ոգին մնաց՝ դառած իր թոռն իմ գրկում,-
Իրավ, քանի մայրանում են՝ էլ ոչ մի կին չի մեռնի…

***

Ես ծնվեցի, երբ իմ ցեղն էր սպանվում,
Ամենագեղն ու շքեղն էր սպանվում,
Եղեռնվում էր երբ ամենից վսեմն իմ,-
Երբ ամենից մեծ անմեղն էր սպանվում…

***

Մահդ ցավն է իմ անսահման,
Բայց հավիտյան է ծագում
Աստղիկ անունդ՝ աստղի նման՝
Իմ երգերի երկնքում…

***

Ամեն գիշեր երազում
Մեռած մայրս կերևա,
Երբեք մեռած չի թվա,
Երբ հայ լեզվով է խոսում…

ՎԵՐՋԵՐԳ
(Էքսպրոմտ)

Մայրս ասում էր՝ «կաթիլն հավատիս
Ծովանա պիտի, պիտի քաղցրանա,
Մոտ է, կցրվի ամպն Արարատիս,
Կցրվի՝ թեկուզ դարեր թանձրանա,
Մասիսի համար ընկնողը, որդիս ,
Մասիսի նման պիտի բարձրանա…»

***

Կինը աստծո հարճն է, ասին,
Աստծո գինու թասն է, ասին,
Ա՜խ, չէ, աստծո հարճն է կինը,
Աստծո գինու փարչն է կինը:

Աստծո գինին անմահական
Հարբեցնում է աստծուն անգամ,
Սուրբ գրկի մեջ աստվածային,
Ծախվում է միշտ սատանային…

Այնինչ, որպես իր մորն արթուն՝
Աստված էլ է մորը պաշտում:

(Պատրանք)

Այնքան երկար նայեցի
Մեռած մորս պատկերին,
Որ ինձ թվաց,
Թե դողաց
Իմ անունը շուրթերին…

***

Մորս մոլոր գերեզմանին նորից այցի գնացի,
Կրծքին ընկա՝ մանկան լացով՝ գերեզմանը գրկեցի,
Մորս մի բուռ գերեզմանը Մասիսի պես բարձրացավ,
Ու սրբացավ Մասիսի պես՝ սուրբ կաթի համն զգացի:

***

Մայր իմ, ես էլ քո հանդուկ մնացի,
Իմ ողջ կյանքում սուրբ ու մենակ մնացի,
Մի սոփանք գտա կյանքում անսփոփ՝
Այն, որ հայոց հույս ու հենակ մնացի:

***

Ինչ որ լավ բան ունի սիրտս՝ մորս սրտից է բխել,
Իմ հին դարդը՝ նոր սրտիս մեջ, մորս դարդից է բխել,
Մեծ եղեռնից են մեծացել աչքերն հայոց մայրերի,
Շուտ ճերմակած իմ մազերը Արարատից են բխել…

***

Ինձ ո՞վ ծնեց, հայոց սարն ու ձո՞րն ասեմ,
Արծի՞վն հայոց, թե՞ իմ հայոց լորն ասեմ,
Ամենասուրբ խոսքը մա՞յրն է, թե՞ աստված,
Մա՞յրս ծնեց ինձ, թե՞ աստված,- ո՞րն ասեմ:

***

Եկ, մայրիկս, եկ աչքերդ, եկ ձեռքերդ էլ համբուրեմ,
Այլոց համար դեռ լուռ լացող արցունքներդ էլ համբուրեմ,
Ինձ թվում է միայն դու ես միակ անմեղն աշխարհի,
Արյուն չկա քո ձեռքերին, եկ՝ ոտքերդ էլ համբուրեմ:

***

Այնքան նայեց մայրս հայոց դարերին,
Հայոց ոտքը դարեր առնող քարերին,
Ա՜խ, ճերմակեց՝ վաղ ճերմակած որդու պես,
Երբ որ նայեց գերի Մասիս սարերին…

***

Մի սրբություն էիր ծնել՝ այն էլ տարար, աստված իմ.
Այժմ ինչպե՞ս ես առանց մայր սուրբ մնամ հար, աստված իմ,
Ա՜խ, թե դու էլ անկարող ես գերեզմանից ետ բերել,
Էլ քո ի՞նչն է աշխարհարար, ով սրտաքար աստված իմ:

 ***

Արշալույսը մահանում է վերջալույսին,
Վերջալույսն է վերածնվում արշալույսին,
Հապա ո՞ւր է՝ մորս աչքերն էլ չեն բացվում,
Ո՞նց հավատամ վերածնվող վերջալույսին:

Հայոց լեզուն

Մեսրոպ Մաշտոցն ասաց՝ որդիս,
Էլ ինչո՞վ ես հույսը բերդիս,-
Էլ հայրենիք ինչ՞ու եկար,
Թե պիտ խոսես օտար լեզվով,
Խմես հայոց գինին նեկտար,
Կենաց կանչես օտար լեզվով,
Քաղես հայոց վարդերն ու հեզ
Աղջիկ կանչես օտար լեզվով:

Իրավ քանի լեզու գիտես՝
Այնքան մարդ ես՝ իրավն ասին,
Բայց, որ քո հայ լեզուն չունես,
Էլ ի՞նչ հույս ես քո Մասիսին,
Որ թողել ես քո մայրենին՝
Հարամ է քեզ հայոց գինին,
Հարամ է քեզ աղջիկն հայոց,
Հայոց սիրտը՝, Մասիսն հայոց:

Մայր հայրենիքն էլ ի՞նչ սրտով
Քո ոտքերն էլ գրկե վարդով...
...Ա՜խ, չէ, Մասիսն հալալ է քեզ,
Հայոց վշտում դու մեղք չնես,
Հալալ է քեզ հողն հայրենի,
Թող քեզ ջուրն էլ դարնա գինի: 
Քանզի հայոց վայ սփյուռքում
Պանդխտությունն է դեռ պոկում:

Հայի բերանից հայոց լեզուն,
Օտարն հաոյոց մահն է ուզում...
Բայց նա է հայ, ով հովազի
Արնախում երախումն էլ
Իր մայրենի լեզվով խոսի,
Մոր կաթի հետ ծծած լեզվով,
Որ հայ գետը ծով ծնի, ծով,-
Ժխորում էլ Բաբելոնի
Խոսի լեզվով իր մայրենի
Հայոց լեզվով, որ միշտ ջահել,
Մեզ բյուր դարեր հայ է պահել:

ՎԵՐՋԵՐԳԱՆՔ <<ԱՆԻ>> ՊՈԵՄԻՑ  

Իմ Ախուրյանի այն ափին ընկած՝ 
Անին վիրավոր եղնիկ է կրկին, 
Որսորդն ու մահը դեռ գլխին կանգնած՝ 
Չեն թողնում անգամ լեզու տա վերքին: 
Այս ափին ձագն է, այն ափին մայրս՝ Անին վիրավոր, 
Չի կարող լիզել կաթող արյունը վերքի դարավոր, - 
Այս ափին ձագն է բառաչում, լալիս՝ ինչո՞ւ չի գալիս, 
Այն ափին մայրս է՝ ուզում է դնել գլուխն այս ափին, - 
Բայց դարեր կանգնած որսորդը գլխին՝ դեռ ահ է տալիս, 
Լուսնի մահիկը՝ որպես իր արնոտ աղեղը ձեռքին, 
Ոչ նետն է հանում եղնիկիս կրծքից, ոչ խրում է խոր, 
Ոչ սպանում է, ոչ կյանք է տալիս մորս վիրավոր.. 


Դեռ մի կարոտ ունեմ անհագ՝ հասնեմ Անի ու նոր մեռնեմ,
Բանամ ճամփիս դռները փակ, տեսնեմ Անին ու նոր մեռնեմ։

Բալասանվեմ իր բաց վերքին, մանուկ ծնեմ մեռած մորից՝ 
Ախուրյանի օրորի տակ, փրկեմ Անին՝ կարոտս առնեմ։

Օրոցք դնեմ իղձերն հայոց՝ հայոց հույսերն օրորելով,
Որպես որդուն իմ երկվորյակ՝ երկնեմ Անին՝ կյանքն օրորեմ։

Ախուրյանի ջրերի պես մորս փեշերն համբուրելով՝
Լցված կյանքով հազրազանգ՝ գրկեմ Անին վերածնվեմ։

Կրծքիս սեղմեմ Անիս ավեր, բուերի տեղ սոխակ դառնամ
Դառած երգ ու վարդի քաղաք՝ երգեմ Անին ու նոր մեռնեմ։

Վանա ծովի ու Վանի հետ ու Ղարսի հետ ու Մասիսի՝
Իմ Սևանի լույսերի տակ զուգեմ Անին՝ օջախ վառեմ։

Ծաղկեցնեմ շիրիմն անգամ արքայաշուք իմ պապերի,
Որպես անտառ կաղնեպսակ՝ տնկեմ Անին՝ Վանին խառնեմ։

Ավեր թողնեմ միայն Քյոշքը թուրք չարահուշ բռնակալի,
Գլխին հայոց արևաթագ՝ ոսկեմ Անին` բերդն համբուրեմ։

Հազարազանգ զարթնեցնեմ հազարամյա իր խոր քնից,
Արագածի պես անխորտակ բուրգեմ Անին` վեր պարսպեմ։

Վեր փյունիկեմ հազար ու մի տաճարներով իր ավերակ,
Մայր տաճարի գմբեթի տակ խնկեմ Անին` կյանք բուրվառեմ։

Թագադրեմ սրտիս թագով մանուկ Գագիկ թագավորին-
Հազար ու մի զանգով՝ հստակ զանգեմ Անին՝ վեր ղողանջեմ։

Մայրաքաղաք Երևանին Անին դարձնեմ մայրաքաղաք,
Պալատներով իր նորաթագ վեմեմ Անին՝ կյանքի գոչեմ։

Վերաշինեմ շիրմի մատուռն սպարապետ Պահլավունու,
Վեմեմ բուրգերն ու աշտարակ, ճեմեմ Անին ու նոր ննջեմ։

Բանտից հանեմ մեծ Հայաստանն՝ այս ազատված փոքրիս խառնեմ,
Գրկելով հողն իմ բովանդակ՝ հայկեմ Անին ու նոր մեռնեմ։

Հայոց թագի շափաղն հասնի Վանա ծովի մութ վահանին,
Առագաստեմ ծովերս անտակ, թագեմ Անին՝ թագավորեմ։

Հազար տարվա կարոտ ունի իմ երազը հազարաթև,
Ախ, թեկուզ լուռ դեռ ավերակ, տեսնեմ Անին՝ ու նոր մեռնեմ։

Որպես ոսկի վաղվա գուշակ, որպես Մասիսին իմ անուշակ`
Գլխին հայոց մի դրոշակ տեսնեմ Անին ու չմեռնեմ:


Ախուրյանն է քեզ մայրական օրոր, 
Շիրակն օրոցք՝ մանուկն ես դու, Անի', 
Մի՞թե իրավ չես զարթնելու մի օր, 
Անի', մի՞թե մեր քունն ես դու, Անի': 

Ա՜ խ, ե՞րբ պիտի հագնես լույս ու զրահ, 
Հույսս՝ խավար, ավար ես դու, Անի', 
Չի մնացել քարդ քարիդ վրա, 
Անի', բայց դու գոհար ես դու, Անի': 

Հայ արվեստի դու փշրված Մասիս՝ 
Անմահության աճյունն ես դու, Անի', 
Փետուրներդ ցրված հարավ, հյուսիս՝ 
Մեր փյունիկյան թռչունն ես դու, Անի': 

Քո արծվազարդ մի խոյակից անգամ 
Աշխարհ գիտե, թե ումն ես դու, Անի', 
Ա՜խ, ե՞րբ պիտի քո մեջ մեկ էլ ման գամ, 
Ավեր, բայց հին մեր տունն ես դու, Անի': 

Անի', հայոց անսպին ես դու դեռ, 
Հայոց վշտի անունն ես դու, Անի', 
Հորս կորած գերեզմանն ես անմեռ, 
Անի', մորս մրմուռն ես դու, Անի': 

Ողջ աշխարհի կրծքին դու դեռ բաց վերք՝ 
Հայոց Պոմպեյն ու սուգն ես դու, Անի', 
Ա՜խ, ե՞րբ պիտի, հայ դարպասնե'ր, բացվե'ք- 
Պապերիս հող մասունքն ես դու, Անի': 

Անի', ողբ է օրորն Ախուրյանի,- 
Շիրակն օրոցք՝ մանուկն ես դու, Անի', 
Բա'վ է քնես քնով սրտակեղեք՝ 
Հազարամյա մեր քունն ես դու, Անի'... 

Լեզուն պոկած զանգն ես անմահ հայոց, 
Անի', երգիս ղողանջն ես դու, Անի', 
Պիտի հնչես, շատ չես մնա վայոց, 
Վաղվա որդուս մոր կանչն ես դու, Անի':

***
Ես ծնվել եմ ձորերում`
Եղեռնի սև օրերում:

Մայրս կրծքին` օրորել`
Իմ օրոցքն էլ է կորել:

Աչքս բացի` սով տեսա,
Աստված ասաց` "Զոհ է սա":

Դեռ փայտե ձի չհեծած`
Բախտի ձիուց ընկա ցած:

Որբ մնացի ու անուս,
Ես դեռ մանկուց ընկա դուրս:

Վշտի վիհից, գահեր վես,
Հրաշք է, որ հասա քեզ:

Քիչ էր մնում` եղեռնի
Թաթն իմ կոկորդն էլ բռնի:

Բյուրերին է նա հորել`
Ինչպե՞ս է, որ չեմ կորել:

Չեմ պղտորվել, վշտից մեծ
Սոխակս օձի չփոխվեց:

Հոգիս` արցունք ու ոսկի`
Խտացվածքն եմ իմ ազգի:

Այժմ ազգին իմ անչար
Պարտք են Աստված ու աշխարհ:

Հատուցումը եղեռնի`
Երբ էլ լինի` կհառնի:

Իրար գրկեն պիտի ողջ
Այս ազգերն էլ մահագոչ:

Աշխարհ, դու ինձ մի նայիր,
Իմ ողջ ազգին փայփայիր:

Վախենում եմ, թե նրան
Դու պարտք մնաս... հավիտյան:















Nessun commento:

Posta un commento